10 σημάδια κοινωνικής απομόνωσης

Η κοινωνική απομόνωση δεν φαίνεται πάντα όπως τη φανταζόμαστε. Μπορεί να έχεις ανθρώπους γύρω σου, να εργάζεσαι, να απαντάς σε μηνύματα και παρ’ όλα αυτά να νιώθεις ότι δεν υπάρχει πραγματική επαφή. Τα 10 σημάδια κοινωνικής απομόνωσης που ακολουθούν δεν αποτελούν διάγνωση ούτε λόγο για αυτοκριτική. Είναι ενδείξεις που αξίζει να παρατηρήσεις με περιέργεια και φροντίδα. Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να σε βοηθήσει να ξεχωρίσεις την προσωρινή ανάγκη για ησυχία από ένα μοτίβο απομάκρυνσης που σε βαραίνει, να κατανοήσεις γιατί διατηρείται και να δεις πρακτικούς τρόπους για μια ασφαλή επανασύνδεση.

Κοινωνική απομόνωση ή ανάγκη για χρόνο μόνος;

Το να περνάς χρόνο μόνος δεν είναι από μόνο του πρόβλημα. Για αρκετούς ανθρώπους είναι απαραίτητο για ξεκούραση, συγκέντρωση ή επεξεργασία όσων συμβαίνουν. Η κοινωνική απομόνωση αφορά περισσότερο τη μείωση των ουσιαστικών επαφών και της αίσθησης ότι ανήκεις κάπου, συχνά χωρίς να το έχεις πραγματικά επιλέξει.

Χρειάζεται επίσης να διακρίνουμε την απομόνωση από τη μοναξιά. Η απομόνωση περιγράφει συνήθως την περιορισμένη κοινωνική επαφή, ενώ η μοναξιά είναι η υποκειμενική αίσθηση ότι οι σχέσεις που έχεις δεν σε καλύπτουν. Μπορεί να συνυπάρχουν, αλλά όχι πάντα. Η ποιότητα, η ασφάλεια και η αμοιβαιότητα μιας σχέσης μετρούν περισσότερο από τον αριθμό των γνωριμιών (Hawkley & Cacioppo, 2010).

10 σημάδια κοινωνικής απομόνωσης που αξίζει να προσέξεις

1. Οι επαφές σου γίνονται κυρίως λειτουργικές

Μιλάς με άλλους για δουλειές, υποχρεώσεις ή πρακτικά ζητήματα, αλλά σπάνια μοιράζεσαι κάτι προσωπικό. Μπορεί να έχεις αρκετές συνομιλίες μέσα στην ημέρα, χωρίς να νιώθεις ότι κάποιος σε γνωρίζει πραγματικά. Η λειτουργική επικοινωνία είναι χρήσιμη, αλλά δεν αντικαθιστά την ανθρώπινη εγγύτητα.

2. Ακυρώνεις συστηματικά προσκλήσεις

Μια ακύρωση επειδή είσαι κουρασμένος είναι φυσιολογική. Όταν όμως η απάντηση γίνεται σχεδόν πάντα «όχι», ακόμη και σε ανθρώπους που εκτιμάς, αξίζει να διερευνήσεις τι συμβαίνει. Μερικές φορές υπάρχει εξάντληση. Άλλες φορές υπάρχει φόβος ότι δεν θα έχεις τι να πεις, ότι θα είσαι βάρος ή ότι δεν θα περάσεις καλά.

3. Η σκέψη της επαφής προκαλεί άγχος ή έντονη πίεση

Η αποφυγή μπορεί αρχικά να φέρνει ανακούφιση: δεν χρειάζεται να εκτεθείς, να εξηγήσεις ή να ανταποκριθείς. Μακροπρόθεσμα, όμως, ενισχύει την ιδέα ότι η επαφή είναι απειλητική ή υπερβολικά απαιτητική. Αυτός ο κύκλος αποφυγής και προσωρινής ανακούφισης είναι συχνός στόχος δουλειάς στη γνωσιακή-συμπεριφορική προσέγγιση.

4. Επικοινωνείς μόνο όταν υπάρχει ανάγκη

Ίσως στείλεις μήνυμα όταν χρειάζεσαι πληροφορία, βοήθεια ή μια συγκεκριμένη εξυπηρέτηση, αλλά δεν επικοινωνείς απλώς για να ρωτήσεις πώς είναι κάποιος. Δεν σημαίνει ότι είσαι αδιάφορος. Συχνά σημαίνει ότι έχεις συνηθίσει να θεωρείς την παρουσία σου ενοχλητική ή ότι φοβάσαι πως θα διακόψεις τον άλλον.

5. Νιώθεις «εκτός» ακόμη και μέσα σε παρέα

Μπορεί να βρίσκεσαι σε ένα τραπέζι, σε μια συνάντηση εργασίας ή σε οικογενειακή συγκέντρωση και να νιώθεις παρατηρητής. Η σκέψη «δεν ταιριάζω εδώ» ή «κανείς δεν θα με καταλάβει» μπορεί να σε κάνει πιο σιωπηλό και επιφυλακτικό. Έτσι, η απόσταση που φοβάσαι ότι υπάρχει γίνεται ευκολότερα πραγματικότητα.

6. Η καθημερινότητά σου έχει γίνει υπερβολικά κλειστή

Η διαδρομή σπίτι-εργασία-υποχρεώσεις επαναλαμβάνεται χωρίς χώρους για αυθόρμητη ή επιλεγμένη επαφή. Αυτό είναι συχνό όταν κάποιος έχει απαιτητικό ωράριο, φροντίζει άλλους ή ζει μακριά από το γνώριμο δίκτυό του, όπως συμβαίνει σε αρκετούς Έλληνες της διασποράς. Το ζήτημα δεν είναι η γεμάτη ατζέντα, αλλά αν δεν απομένει καθόλου χώρος για σχέσεις που σε στηρίζουν.

7. Αφήνεις μηνύματα και κλήσεις αναπάντητα για πολύ καιρό

Η καθυστέρηση δεν δείχνει πάντα αδιαφορία. Μπορεί να ξεκινά από την ανάγκη να βρεις «την τέλεια» απάντηση ή από την αίσθηση ότι έχει περάσει τόσος χρόνος, ώστε τώρα είναι άβολο να απαντήσεις. Κάθε ημέρα σιωπής όμως αυξάνει την αμηχανία και δυσκολεύει την επιστροφή στην επικοινωνία.

8. Οι ψηφιακές επαφές αντικαθιστούν πλήρως τις ουσιαστικές σχέσεις

Τα κοινωνικά δίκτυα, τα βίντεο και η αδιάκοπη ενημέρωση μπορεί να δίνουν μια στιγμιαία αίσθηση σύνδεσης. Δεν είναι εγγενώς αρνητικά, ιδιαίτερα όταν οι άνθρωποι ζουν σε διαφορετικές χώρες. Ωστόσο, όταν αποτελούν τη μοναδική μορφή επαφής και ακολουθούνται από μεγαλύτερο κενό ή σύγκριση, χρειάζεται επανεκτίμηση. Η παθητική παρακολούθηση δεν προσφέρει απαραίτητα την αμοιβαιότητα μιας προσωπικής συνομιλίας.

9. Έχεις σταματήσει δραστηριότητες που σε έφερναν κοντά σε ανθρώπους

Μπορεί να εγκατέλειψες μια ομάδα, ένα χόμπι, άσκηση, μαθήματα ή κοινές εξόδους. Κάποιες αλλαγές είναι αναπόφευκτες. Αν όμως έχεις απομακρυνθεί από όλες σχεδόν τις δραστηριότητες που κάποτε σου έδιναν ενδιαφέρον και επαφή, το μοτίβο αξίζει προσοχή. Η κοινωνική σύνδεση συχνά χτίζεται πιο φυσικά όταν υπάρχει κοινή δραστηριότητα και όχι η πίεση να «κάνεις παρέα».

10. Πιστεύεις ότι δεν έχει νόημα να πλησιάσεις κανέναν

Αυτό είναι ίσως το πιο βαρύ σημάδι: όχι απλώς να είσαι μόνος, αλλά να έχεις αρχίσει να θεωρείς ότι η σύνδεση δεν είναι για εσένα. Σκέψεις όπως «κανείς δεν ενδιαφέρεται», «δεν έχω κάτι να προσφέρω» ή «θα απογοητευτώ πάλι» μπορεί να μοιάζουν με γεγονότα, ενώ συχνά είναι συμπεράσματα που έχουν διαμορφωθεί από δύσκολες εμπειρίες. Η επίμονη μοναξιά συνδέεται με δυσμενείς επιπτώσεις στην ευεξία, γι’ αυτό δεν χρειάζεται να την αντιμετωπίζεις μόνος (Holt-Lunstad et al., 2015).

Γιατί η απομόνωση μπορεί να αυτοσυντηρείται

Η κοινωνική απομάκρυνση σπάνια προκύπτει από έναν μόνο λόγο. Μπορεί να ακολουθήσει μια μετακόμιση, μια απώλεια, μια αλλαγή εργασίας, μια δύσκολη σχέση ή μια περίοδο αυξημένης πίεσης. Μπορεί επίσης να συνδέεται με ντροπή, χαμηλή αυτοπεποίθηση ή με την πεποίθηση ότι πρέπει να είσαι πάντα διαθέσιμος, ευχάριστος και «καλά» για να σε θέλουν οι άλλοι.

Το δύσκολο είναι ότι η απομόνωση συχνά λειτουργεί σαν στενός κύκλος. Όσο λιγότερες επαφές έχεις, τόσο πιο ασυνήθιστη και απαιτητική μοιάζει η επόμενη. Όσο πιο απαιτητική μοιάζει, τόσο πιο εύκολο είναι να την αναβάλεις. Ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι η κοινωνική απόσυρση μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τα κοινωνικά σήματα, κάνοντάς μας πιο επιφυλακτικούς απέναντι στις προθέσεις των άλλων (Cacioppo et al., 2014).

Μικρά βήματα που δεν απαιτούν να αλλάξεις προσωπικότητα

Η επανασύνδεση δεν χρειάζεται να ξεκινήσει με μεγάλη έξοδο ή με την προσπάθεια να αποκτήσεις αμέσως νέο κύκλο. Ένα μικρό, συγκεκριμένο βήμα είναι συχνά πιο αποτελεσματικό: ένα σύντομο μήνυμα σε έναν άνθρωπο που νιώθεις σχετικά ασφαλής, μια δεκάλεπτη τηλεφωνική συνομιλία ή ένας καφές με σαφή χρονικό όριο.

Δοκίμασε να διατυπώσεις απλά την επαφή, χωρίς πολλές εξηγήσεις: «Σε σκέφτηκα και θα ήθελα να τα πούμε κάποια στιγμή αυτή την εβδομάδα». Αν έχεις αργήσει να απαντήσεις, μια ειλικρινής φράση αρκεί: «Χάθηκα λίγο, αλλά χαίρομαι που επικοινωνούμε». Η ανάγκη να δώσεις τέλεια εξήγηση συχνά καθυστερεί περισσότερο την επαφή από όσο την προστατεύει.

Βοηθά επίσης να επιλέξεις περιβάλλοντα με κοινό σκοπό. Μια σταθερή δραστηριότητα, μια ομάδα με κοινό ενδιαφέρον ή μια συνάντηση που συνδέεται με κάτι πρακτικό μειώνει την πίεση της άμεσης οικειότητας. Οι παρεμβάσεις που ενισχύουν τις κοινωνικές δεξιότητες και εξετάζουν τις αρνητικές ερμηνείες γύρω από τις σχέσεις μπορούν να είναι ιδιαίτερα χρήσιμες, ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε ανθρώπου (Masi et al., 2011).

Πότε αξίζει να ζητήσεις υποστήριξη

Αν η απομόνωση διαρκεί, περιορίζει την εργασία, τις σχέσεις ή την καθημερινή σου λειτουργικότητα, ή αν νιώθεις ότι δεν μπορείς να κάνεις ούτε το πρώτο μικρό βήμα, η συνεργασία με έναν ειδικό μπορεί να προσφέρει ένα σταθερό πλαίσιο. Η προσέγγιση CBT βοηθά να εντοπιστούν σκέψεις και συμπεριφορές που κρατούν τον κύκλο ζωντανό. Η ACT μπορεί να στηρίξει την κίνηση προς σχέσεις που εκφράζουν τις αξίες σου, ακόμη κι όταν υπάρχει δυσφορία. Δεξιότητες από τη DBT μπορούν να βοηθήσουν στην επικοινωνία ορίων, αναγκών και συναισθημάτων με μεγαλύτερη ασφάλεια.

Δεν χρειάζεται να γίνεις πιο εξωστρεφής για να είσαι συνδεδεμένος. Αρκεί να αρχίσεις να δημιουργείς σχέσεις που έχουν χώρο για τον πραγματικό σου εαυτό. Σήμερα, διάλεξε έναν άνθρωπο ή μία μικρή πράξη επαφής που μοιάζει εφικτή - όχι εντυπωσιακή. Η σύνδεση συνήθως δεν επιστρέφει με άλμα, αλλά με μια ήσυχη, επαναλαμβανόμενη κίνηση προς τα έξω.

Ακαδημαϊκές αναφορές

Cacioppo, S., Capitanio, J. P., & Cacioppo, J. T. (2014). Toward a neurology of loneliness. Psychological Bulletin, 140(6), 1464-1504.

Hawkley, L. C., & Cacioppo, J. T. (2010). Loneliness matters: A theoretical and empirical review of consequences and mechanisms. Annals of Behavioral Medicine, 40(2), 218-227.

Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., Baker, M., Harris, T., & Stephenson, D. (2015). Loneliness and social isolation as risk factors for mortality: A meta-analytic review. Perspectives on Psychological Science, 10(2), 227-237.

Masi, C. M., Chen, H. Y., Hawkley, L. C., & Cacioppo, J. T. (2011). A meta-analysis of interventions to reduce loneliness. Personality and Social Psychology Review, 15(3), 219-266.