Γιατί επαναλαμβάνουμε τα ίδια μοτίβα στις σχέσεις μας;

Πόσες φορές έχεις νιώσει ότι ξαναζείς την ίδια δυσκολία, με διαφορετικούς ανθρώπους, σε διαφορετικές στιγμές της ζωής σου; Ο ίδιος φόβος εγκατάλειψης, η ίδια δυσκολία να πεις όχι, η ίδια ανάγκη να είσαι τέλειος. Δεν είναι τυχαίο. Στην ψυχολογία, αυτά τα βαθιά, επαναλαμβανόμενα μοτίβα σκέψης και συναισθήματος ονομάζονται **σχήματα** — μια έννοια που ανέπτυξε ο ψυχολόγος Jeffrey Young στο πλαίσιο της Θεραπείας Σχημάτων (Young, Klosko, & Weishaar, 2003). Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πέντε από τα πιο συχνά μοτίβα που επηρεάζουν τις σχέσεις μας, πώς συνδέονται με όσα ζήσαμε στα πρώτα μας χρόνια, και τι δείχνει η πρόσφατη έρευνα για τη σχέση τους με το άγχος και τη διάθεση.

Η ανασφάλεια της σύνδεσης

Κάποιοι άνθρωποι δυσκολεύονται να πιστέψουν ότι κάποιος θα μείνει πραγματικά κοντά τους, ακόμα κι όταν τους το δείχνει καθημερινά. Μια απλή καθυστέρηση σε ένα μήνυμα μπορεί να γεννήσει αμέσως τη σκέψη «κάτι πάει στραβά». Μια στιγμή εγγύτητας μπορεί να συνοδεύεται από το άγχος του πότε θα τελειώσει.

Αυτό το μοτίβο, που η Θεραπεία Σχημάτων ονομάζει «Αποσύνδεση & Απόρριψη», έχει συνδεθεί ερευνητικά με αυξημένα συμπτώματα κοινωνικού άγχους, μέσω αυτόματων αρνητικών σκέψεων για τον εαυτό και τους άλλους (Calvete, Orue, & Hankin, 2013). Συχνά, πίσω από αυτό κρύβεται μια πρώιμη εμπειρία όπου η σταθερότητα ή η ζεστασιά δεν ήταν κάτι δεδομένο. Το πρώτο βήμα είναι συνήθως να αναγνωρίσουμε τη σκέψη τη στιγμή που εμφανίζεται — «αυτός είναι ο παλιός μου φόβος, όχι κάτι που συμβαίνει τώρα» — και σταδιακά να δοκιμάσουμε να μοιραστούμε τι χρειαζόμαστε, αντί να το κρατάμε μέσα μας.

Η δυσκολία να σταθείς μόνος/η σου

Άλλοι δυσκολεύονται να πάρουν ακόμα και μικρές αποφάσεις χωρίς να ρωτήσουν πρώτα κάποιον άλλον. Αναβάλλουν επιλογές από φόβο μήπως κάνουν λάθος. Νιώθουν ότι δεν έχουν ακόμα βρει τη δική τους φωνή, ξεχωριστή από όσα περιμένουν οι άλλοι.

Ο τομέας της «Μειωμένης Αυτονομίας» έχει βρεθεί σε πρόσφατη μετα-ανάλυση ως ένας από τους ισχυρότερους προγνωστικούς παράγοντες συμπτωμάτων άγχους σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες (Tariq, Quayle, Lawrie, Reid, & Chan, 2021). Αυτό συχνά προέρχεται από ένα περιβάλλον που είτε προστάτευε υπερβολικά, είτε δεν έδωσε αρκετή στήριξη ώστε να μάθει κανείς να στέκεται μόνος του. Μικρά, καθημερινά βήματα αυτόνομης απόφασης, χωρίς να ζητηθεί η γνώμη κανενός, βοηθούν σταδιακά να χτιστεί εμπιστοσύνη στην κρίση μας.

Όταν οι κανόνες δεν μοιάζουν να ισχύουν για σένα

Υπάρχει και το αντίθετο μοτίβο: η δυσκολία να ανεχτούμε το «όχι» ή την καθυστέρηση. Ο θυμός έρχεται εύκολα όταν κάτι δεν πάει όπως το θέλαμε. Ξεκινάμε πράγματα με ενθουσιασμό, αλλά τα παρατάμε μόλις γίνουν κουραστικά.

Στο μοντέλο του Young, αυτό αντιστοιχεί στον τομέα «Μειωμένα Όρια» και συχνά προέρχεται από την απουσία σταθερών ορίων από νωρίς, ή από μια προσπάθεια αντιστάθμισης ενός παλιού αισθήματος στέρησης (Young, Klosko, & Weishaar, 2003). Η εξάσκηση στην ανοχή της απογοήτευσης — να περιμένουμε λίγο παραπάνω πριν αντιδράσουμε, να ολοκληρώνουμε κάτι μικρό μέχρι το τέλος — βοηθά να χαλαρώσει σταδιακά αυτό το μοτίβο.

Όταν βάζεις τον εαυτό σου τελευταίο

Πολλοί άνθρωποι βάζουν σχεδόν πάντα τις ανάγκες των άλλων πάνω από τις δικές τους. Δυσκολεύονται να πουν όχι. Νιώθουν ενοχές αν ασχοληθούν με τον εαυτό τους, ακόμα κι όταν το χρειάζονται πραγματικά. Η αξία τους μοιάζει να εξαρτάται από το πόσο χρήσιμοι ή αρεστοί είναι.

Ο τομέας «Κατευθυντικότητα προς τους Άλλους» έχει επίσης βρεθεί να σχετίζεται σημαντικά με συμπτώματα άγχους, ιδίως όταν συνδυάζεται με χαμηλή αίσθηση προσωπικής αξίας (Tariq et al., 2021). Αυτό συχνά μαθαίνεται νωρίς: ότι η αγάπη ή η αποδοχή έρχονται μόνο όταν φροντίζουμε τους άλλους. Μικρές, σταδιακές δοκιμές — ένα «όχι» σε κάτι μικρό, μια δραστηριότητα μόνο για εμάς — βοηθούν να ανακαλύψουμε ότι η αξία μας δεν εξαρτάται από τη διαρκή προσφορά.

Όταν τίποτα δεν είναι ποτέ αρκετό

Τέλος, υπάρχει το μοτίβο της διαρκούς εγρήγορσης: η εστίαση σχεδόν πάντα σε ό,τι θα μπορούσε να πάει στραβά, η δυσκολία να χαλαρώσουμε χωρίς ενοχές, η αυστηρή κριτική στάση απέναντι στον εαυτό μας, ακόμα και όταν κάτι πήγε καλά.

Έρευνα σε ενήλικες με συμπτώματα κατάθλιψης έχει δείξει ότι σχήματα συνδεδεμένα με ντροπή και αυστηρή αυτοκριτική παίζουν σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της καταθλιπτικής διάθεσης (Bishop, Younan, Low, & Pilkington, 2022). Συχνά αυτό διαμορφώνεται σε περιβάλλοντα όπου το λάθος τιμωρούνταν αυστηρά. Η εξάσκηση στην αυτοσυμπόνια — να σταματάμε λίγο και να αναγνωρίζουμε τι πήγε καλά, πριν σκεφτούμε τι έλειψε — είναι ένα πρώτο, μικρό βήμα.

Το πρώτο βήμα είναι η αναγνώριση

Κανένα από αυτά τα μοτίβα δεν είναι ελάττωμα χαρακτήρα. Έρευνα δείχνει ότι τα σχήματα δεν διαμορφώνονται τυχαία, αλλά συνδέονται συστηματικά με το πώς μας μεγάλωσαν οι γονείς μας, και μπορούν μάλιστα να περάσουν από τη μία γενιά στην άλλη αν δεν αναγνωριστούν (Sundag, Zens, Ascone, Thome, & Lincoln, 2018). Η δυσκολία είναι ότι συχνά συνεχίζουν να λειτουργούν αυτόματα και σήμερα, ακόμα κι όταν δεν εξυπηρετούν πια.

Η αναγνώριση ενός μοτίβου δεν είναι το τέλος της διαδρομής — είναι η αρχή της. Η πραγματική δουλειά, το πώς αυτά τα μοτίβα διαμορφώθηκαν και πώς μπορούν σταδιακά να αλλάξουν, γίνεται μέσα από μια προσεκτική, εξατομικευμένη διαδικασία θεραπείας. Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό σκοπό και δεν υποκαθιστά μια εξατομικευμένη κλινική αξιολόγηση.

**Αν αναγνωρίσατε τον εαυτό σας σε κάποιο από αυτά τα μοτίβα, δοκιμάστε ένα σύντομο διαδραστικό εργαλείο ή κλείστε ένα πρώτο ραντεβού θεραπείας ζεύγους για να τα διερευνήσουμε το θέμα μαζί.**

Βιβλιογραφικές Παραπομπές

Bishop, A., Younan, R., Low, J., & Pilkington, P. D. (2022). Early maladaptive schemas and depression in adulthood: A systematic review and meta-analysis. *Clinical Psychology & Psychotherapy, 29*(1), 111–130.

Calvete, E., Orue, I., & Hankin, B. L. (2013). Early maladaptive schemas and social anxiety in adolescents: The mediating role of anxious automatic thoughts. *Journal of Anxiety Disorders, 27*(3), 278–288.

Sundag, J., Zens, C., Ascone, L., Thome, S., & Lincoln, T. M. (2018). Are schemas passed on? A study on the association between early maladaptive schemas in parents and their offspring and the putative translating mechanisms. *Behavioural and Cognitive Psychotherapy, 46*(6), 738–753.

Tariq, A., Quayle, E., Lawrie, S. M., Reid, C., & Chan, S. W. Y. (2021). Relationship between early maladaptive schemas and anxiety in adolescence and young adulthood: A systematic review and meta-analysis. *Journal of Affective Disorders, 295*, 1462–1473.

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). *Schema therapy: A practitioner's guide.* Guilford Press.