Ποια ψυχοπαθολογία κρύβει «Το Κουκούλι»;

Το «Κουκούλι» της Βίκυς Ντζούφα δεν είναι ένα βιβλίο που επιχειρεί να θέσει ψυχιατρική διάγνωση στους χαρακτήρες του. Είναι κυρίως ένα ψυχογράφημα της κακοποιητικής σχέσης, με έμφαση στην ψυχολογική και σωματική βία που ασκείται από τη γυναίκα προς τον άνδρα, ανατρέποντας το συνηθισμένο στερεότυπο. Παρακολουθεί τη σταδιακή μετάβαση του θύματος από την άρνηση στη συνειδητοποίηση και, τελικά, στην προσπάθεια απεγκλωβισμού.

Χωρίς αυτό να αποτελεί πραγματική ψυχιατρική διάγνωση —κάτι αδύνατο άλλωστε για έναν λογοτεχνικό χαρακτήρα— η συμπεριφορά της Αλεξάνδρας συγκεντρώνει αρκετά αναγνωρίσιμα κλινικά στοιχεία.

Ποια ψυχοπαθολογία φαίνεται να παρουσιάζει η Αλεξάνδρα;

1. Οριακά χαρακτηριστικά προσωπικότητας (Borderline traits)

-έντονος φόβος εγκατάλειψης, -ακραία ζήλια, -συναισθηματική αστάθεια, -εκρήξεις θυμού, -παρορμητικότητα, -εναλλαγή εξιδανίκευσης και απαξίωσης του συντρόφου.

Αυτά τα στοιχεία εμφανίζονται συχνά σε άτομα με οριακή διαταραχή προσωπικότητας, όμως από μόνα τους δεν αρκούν για διάγνωση.

Τι λείπει για πλήρη διάγνωση; Δεν περιγράφονται ξεκάθαρα αυτοτραυματισμοί, απόπειρες αυτοκτονίας, χρόνια αίσθηση κενού ή αποπροσωποποίηση υπό στρες. Άρα δεν μπορούμε να πούμε ότι έχει Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας, αλλά παρουσιάζει αρκετά οριακά χαρακτηριστικά.

2. Ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά

Η ηρωίδα φαίνεται:

-να θέλει απόλυτο έλεγχο, -να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει την ευθύνη της, -να χειραγωγεί συναισθηματικά τον Βάιο, -να θεωρεί ότι οι δικές της ανάγκες υπερέχουν αυτόματα.

Αξίζει εδώ μια διευκρίνιση: οριακά και ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά δεν είναι δύο εντελώς ξένες κατηγορίες. Ο Kernberg (1975) περιέγραψε τη Ναρκισσιστική και την Οριακή Διαταραχή ως σημεία πάνω στο ίδιο continuum «οργάνωσης προσωπικότητας» (borderline personality organization) — δύο διαφορετικές κλινικές εκφράσεις μιας κοινής, βαθύτερης δομικής ευθραυστότητας, και όχι δύο εντελώς ασύνδετες οντότητες. Αυτό εξηγεί γιατί τα δύο σύνολα χαρακτηριστικών συνυπάρχουν τόσο συχνά στο ίδιο άτομο — όπως φαίνεται να συμβαίνει και με την Αλεξάνδρα.

3. Παθολογική ζηλοτυπία

Ίσως το πιο έντονο στοιχείο του χαρακτήρα της:

-ερμηνεύει ουδέτερες καταστάσεις ως απειλές, -ελέγχει τον σύντροφο, -δημιουργεί σκηνές χωρίς αντικειμενικά στοιχεία.

Η παθολογική ζηλοτυπία μπορεί να εμφανιστεί σε διάφορες διαταραχές προσωπικότητας ή και ως μεμονωμένο χαρακτηριστικό.

4. Κακοποιητική συμπεριφορά (Coercive Control)

Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της δεν είναι μια συγκεκριμένη διάγνωση αλλά το ίδιο το πρότυπο συμπεριφοράς: ψυχολογική βία, λεκτική κακοποίηση, χειραγώγηση, ενοχοποίηση, απομόνωση, εκφοβισμός, διαρκής έλεγχος. Ο Stark (2007) ονόμασε αυτό το πρότυπο coercive control (εξαναγκαστικός έλεγχος) — έναν όρο που, αν και αναπτύχθηκε αρχικά μελετώντας κυρίως ανδρική κακοποιητική συμπεριφορά, περιγράφει έναν μηχανισμό υποταγής που δεν έχει φύλο. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα ίδια μοτίβα ελέγχου —η ανάγκη κυριαρχίας, η δυσκολία αποδοχής αμφισβήτησης, η καλλιέργεια φόβου— δεν περιορίζονται στις συντροφικές σχέσεις. Εμφανίζονται εξίσου συχνά και σε ιεραρχικές σχέσεις εξουσίας, όπως στο εργασιακό περιβάλλον· αναλύουμε αναλυτικά αυτή τη δυναμική στο άρθρο μας «Διαχείριση απαιτητικών προσωπικοτήτων στον οργανισμό: Στρατηγικές ηγεσίας και επικοινωνίας».

Ο Βάιος παρουσιάζει ψυχοπαθολογία;

Ο Βάιος δεν φαίνεται να παρουσιάζει κάποια προϋπάρχουσα ψυχική διαταραχή. Αντίθετα, το βιβλίο αποτυπώνει με ακρίβεια την ψυχολογία του θύματος κακοποίησης: άρνηση της πραγματικότητας, συνεχείς δικαιολογίες για τη θύτη, ενοχές, χαμηλή αυτοεκτίμηση, συναισθηματική εξάρτηση, δυσκολία να αποχωρήσει από τη σχέση, σταδιακή απώλεια της προσωπικής του ταυτότητας.

Αυτό αντιστοιχεί περισσότερο σε αυτό που η ψυχολογία περιγράφει ως μαθημένη αβοηθησία (Seligman, 1972) — η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις οδηγεί το άτομο να πιστέψει ότι καμία ενέργειά του δεν μπορεί να αλλάξει το αποτέλεσμα, ακόμα κι όταν η διαφυγή είναι αντικειμενικά εφικτή — και σε τραυματικό δεσμό (Dutton & Painter, 1981), όπου η εναλλαγή περιόδων κακοποίησης με περιόδους στοργής δημιουργεί έναν ιδιαίτερα ισχυρό συναισθηματικό δεσμό, ισχυρότερο ακόμη κι από αυτόν μιας σταθερής σχέσης χωρίς διακυμάνσεις. Αυτό εξηγεί γιατί ο Βάιος πιστεύει ότι «θα αλλάξει», νιώθει υπεύθυνος για τη συμπεριφορά της και συγχέει την εξάρτηση με την αγάπη — παρά σε μια ξεχωριστή ψυχική διαταραχή.

Τα συμπτώματα υπερεπαγρύπνησης, φόβου, χαμηλής αυτοεκτίμησης και αποφυγής σύγκρουσης που εμφανίζει προϊόντος της ιστορίας θα μπορούσαν να παραπέμπουν σε μετατραυματική αντίδραση, χωρίς όμως να αρκούν για διάγνωση PTSD.

Το βασικό ψυχολογικό μήνυμα του βιβλίου

-Η κακοποίηση δεν εξαρτάται από το φύλο του θύτη ή του θύματος. -Η βία ξεκινά συνήθως με ψυχολογικό έλεγχο και όχι με σωματική επίθεση. -Το θύμα εγκλωβίζεται σταδιακά, όχι απότομα.

Η αναγνώριση της κακοποίησης είναι η πρώτη προϋπόθεση για την απελευθέρωση.

Γι' αυτό, στην κλινική πράξη, συνήθως σε τέτοιες περιπτώσεις για ψυχοθεραπεία εμφανίζονται τα θύματα και όχι οι θύτες — κάτι που φαίνεται καθαρά και στην πορεία του Βάιου. Αν αναγνωρίζετε στοιχεία αυτής της δυναμικής στη δική σας σχέση, οι τεχνικές οριοθέτησης που περιγράφουμε στο «Ο σύντροφός σου «είναι» ναρκισσιστής; Πριν βγάλεις συμπέρασμα, διάβασε αυτό» αποτελούν καλό σημείο εκκίνησης, ενώ το «Ναρκισσιστική συμπεριφορά: Τα 5 σημάδια που σε κάνουν να νιώθεις τρελός» βοηθά να αναγνωρίσετε πρώτα το ίδιο το μοτίβο.

Ο συμβολισμός του τίτλου

Το «κουκούλι» λειτουργεί σε δύο επίπεδα: ως φυλακή, καθώς ο ήρωας εγκλωβίζεται ψυχολογικά, απομονώνεται και χάνει σταδιακά την αυτονομία του· αλλά και ως μεταμόρφωση, καθώς —όπως η κάμπια μεταμορφώνεται σε πεταλούδα— η έξοδος από αυτό προϋποθέτει μια επώδυνη διαδικασία, απαραίτητη όμως για να ανακτήσει κανείς την ελευθερία και την ταυτότητά του.

Συμπέρασμα

Από επιστημονική σκοπιά, δεν μπορεί να δοθεί ασφαλής ψυχιατρική διάγνωση στην Αλεξάνδρα, καθώς πρόκειται για λογοτεχνικό χαρακτήρα και δεν παρουσιάζονται όλα τα απαραίτητα κλινικά δεδομένα. Ωστόσο, η συμπεριφορά της εμφανίζει έντονα οριακά χαρακτηριστικά προσωπικότητας, ναρκισσιστικά στοιχεία, παθολογική ζηλοτυπία και κακοποιητικές, ελεγκτικές συμπεριφορές — ενώ ο Βάιος αναπαριστά το άτομο που υφίσταται κακοποίηση και αναπτύσσει μοτίβα όπως η μαθημένη αβοηθησία και ο τραυματικός δεσμός. Η αναγνώριση αυτού του μοτίβου παραμένει πάντα το πρώτο βήμα προς την απελευθέρωση — είτε αφορά έναν λογοτεχνικό χαρακτήρα είτε τη δική μας ζωή.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Dutton, D. G., & Painter, S. L. (1981). Traumatic bonding: The development of emotional attachments in battered women and other relationships of intermittent abuse. Victimology: An International Journal, 6(1-4), 139–155.

Kernberg, O. F. (1975). Borderline conditions and pathological narcissism. Jason Aronson.

Ντζούφα, Β. (2025). Το κουκούλι. Εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Seligman, M. E. P. (1972). Learned helplessness. Annual Review of Medicine, 23(1), 407–412.

Stark, E. (2007). Coercive control: How men entrap women in personal life. Oxford University Press.