Πώς ξέρω αν έχω κατάθλιψη;

Υπάρχουν περίοδοι που λες «δεν είμαι καλά», αλλά δεν ξέρεις αν πρόκειται για κούραση, πίεση ή κάτι πιο βαθύ. Αν αναρωτιέσαι πώς ξέρω αν έχω κατάθλιψη, συνήθως δεν ψάχνεις μια ταμπέλα. Ψάχνεις να καταλάβεις γιατί δυσκολεύεσαι να λειτουργήσεις όπως πριν, γιατί τα απλά μοιάζουν βαριά και γιατί η καθημερινότητα έχει χάσει το χρώμα της.

Η κατάθλιψη δεν είναι απλώς μια κακή μέρα ή μια φάση απογοήτευσης. Είναι μια κατάσταση που επηρεάζει τη διάθεση, το σώμα, τη σκέψη και τις σχέσεις. Και συχνά δεν εμφανίζεται με τον τρόπο που περιμένει κανείς. Μπορεί να μοιάζει με μόνιμη εξάντληση, ευερεθιστότητα, απομάκρυνση από τους άλλους ή αίσθηση ότι όλα γίνονται με κόπο.

Πώς ξέρω αν έχω κατάθλιψη ή απλώς περνάω μια δύσκολη φάση;

Η διαφορά δεν κρίνεται από το αν νιώθεις στεναχωρημένος μία ή δύο μέρες. Κρίνεται κυρίως από τη διάρκεια, την ένταση και το πόσο επηρεάζεται η ζωή σου. Όλοι περνάμε περιόδους με θλίψη, απογοήτευση ή ψυχική κόπωση. Όταν όμως η χαμηλή διάθεση επιμένει για εβδομάδες, όταν δεν ανακουφίζεσαι ούτε με ξεκούραση ούτε με ευχάριστες στιγμές και όταν αρχίζεις να αποσύρεσαι από πράγματα που πριν σε κρατούσαν όρθιο, τότε χρειάζεται πιο σοβαρή προσοχή.

Πολλοί άνθρωποι περιγράφουν ότι «λειτουργούν μηχανικά». Πηγαίνουν στη δουλειά, απαντούν σε μηνύματα, καλύπτουν υποχρεώσεις, αλλά μέσα τους νιώθουν άδειοι. Άλλοι δεν αισθάνονται τόσο θλίψη όσο ένα συνεχές βάρος, μια δυσκολία να σηκωθούν από το κρεβάτι ή να συγκεντρωθούν. Αυτό είναι ένα σημείο που συχνά μπερδεύει - η κατάθλιψη δεν είναι πάντα κλάμα. Μερικές φορές είναι μούδιασμα.

Τα συχνότερα σημάδια της κατάθλιψης

Το βασικότερο στοιχείο είναι μια επίμονη αλλαγή σε σχέση με τον συνηθισμένο εαυτό σου. Μπορεί να παρατηρείς ότι έχει πέσει η διάθεσή σου τις περισσότερες μέρες, ότι δεν βρίσκεις ευχαρίστηση σε πράγματα που παλιότερα σε ανακούφιζαν ή ότι όλα σου φαίνονται δυσανάλογα δύσκολα.

Συχνά εμφανίζονται και σωματικά σημάδια. Ο ύπνος μπορεί να αλλάξει - είτε να κοιμάσαι πολύ είτε να ξυπνάς κουρασμένος και ανήσυχος. Η όρεξη μπορεί να μειωθεί ή να αυξηθεί. Η ενέργεια πέφτει, ακόμα και χωρίς προφανή λόγο. Μερικοί άνθρωποι αισθάνονται ότι το σώμα τους είναι βαρύ, σαν να χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια για τα αυτονόητα.

Στο επίπεδο της σκέψης, η κατάθλιψη συχνά φέρνει έντονη αυτοκριτική. Σκέψεις όπως «δεν αξίζω», «δεν τα καταφέρνω», «είμαι βάρος» ή «τίποτα δεν αλλάζει» μπορεί να γίνουν καθημερινές. Εμφανίζεται επίσης δυσκολία στη συγκέντρωση, αναβλητικότητα, αμφιβολία για κάθε απόφαση και η αίσθηση ότι ακόμη και μικρές υποχρεώσεις είναι βουνό.

Στις σχέσεις, μπορεί να απομακρύνεσαι χωρίς να το καταλαβαίνεις. Να μην έχεις διάθεση να μιλήσεις, να ακυρώνεις συναντήσεις, να νιώθεις ότι δεν έχεις τίποτα να δώσεις. Κάποιοι γίνονται πιο σιωπηλοί, άλλοι πιο εκνευρισμένοι. Και οι δύο εικόνες μπορεί να συνδέονται με κατάθλιψη.

Όταν η κατάθλιψη μοιάζει με άγχος ή εκνευρισμό

Δεν εμφανίζεται πάντα ως καθαρή θλίψη. Σε αρκετούς ενήλικες, ιδιαίτερα σε ανθρώπους που έχουν μάθει να κρατιούνται και να συνεχίζουν, η κατάθλιψη φαίνεται σαν ένταση, ανησυχία ή θυμός. Μπορεί να νιώθεις διαρκώς πιεσμένος, να εκρήγνυσαι πιο εύκολα ή να έχεις χαμηλή ανοχή στην καθημερινή τριβή.

Αυτό έχει σημασία, γιατί πολλοί απορρίπτουν την πιθανότητα της κατάθλιψης λέγοντας «δεν είμαι στεναχωρημένος, απλώς είμαι νευρικός». Στην πράξη, οι δυσκολίες συχνά μπλέκονται. Η εξάντληση, η απογοήτευση και η εσωτερική πίεση μπορούν να συνυπάρχουν και να θολώνουν την εικόνα.

Πότε τα σημάδια χρειάζονται αξιολόγηση

Δεν χρειάζεται να περιμένεις να φτάσεις στα όριά σου για να ζητήσεις βοήθεια. Αν τα παραπάνω συμπτώματα κρατούν πάνω από δύο εβδομάδες, αν επηρεάζουν τη δουλειά, τον ύπνο, τη σχέση σου ή τη φροντίδα του εαυτού σου, αξίζει να μιλήσεις με έναν ειδικό ψυχικής υγείας.

Η αξιολόγηση δεν είναι μια διαδικασία που σε βάζει σε κουτάκια. Είναι ένας τρόπος να ξεκαθαρίσει τι ακριβώς συμβαίνει. Μερικές φορές πρόκειται για καταθλιπτική συμπτωματολογία. Άλλες φορές υπάρχει έντονο άγχος, πένθος, burnout ή ένας συνδυασμός παραγόντων. Το σημαντικό είναι να μη μένεις μόνος με υποθέσεις που αυξάνουν την αβεβαιότητα.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, μια πιο δομημένη ψυχολογική αξιολόγηση βοηθά να φωτιστεί καλύτερα η συνολική εικόνα. Όταν τα συμπτώματα είναι μπερδεμένα, επιμένουν ή επηρεάζουν πολλούς τομείς της ζωής, η κλινική συζήτηση και τα έγκυρα εργαλεία αξιολόγησης μπορούν να προσφέρουν σαφήνεια αντί για εικασίες.

Πώς ξέρω αν έχω κατάθλιψη, αν ακόμη δουλεύω και φαίνομαι «λειτουργικός»;

Αυτό είναι ίσως το πιο συχνό ερώτημα. Η ικανότητα να συνεχίζεις να δουλεύεις ή να ανταποκρίνεσαι σε βασικές υποχρεώσεις δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είσαι καλά. Υπάρχουν άνθρωποι που εξωτερικά φαίνονται απολύτως λειτουργικοί και εσωτερικά παλεύουν καθημερινά για τα στοιχειώδη.

Η λεγόμενη λειτουργικότητα μπορεί να κρύβει μεγάλο κόστος. Μπορεί να βγάζεις τη μέρα σου, αλλά να καταρρέεις όταν μένεις μόνος. Μπορεί να κάνεις όσα πρέπει, αλλά χωρίς χαρά, χωρίς ανάσα, χωρίς αίσθηση νοήματος. Αν χρειάζεται υπερβολική προσπάθεια για να διατηρήσεις μια εικόνα «όλα καλά», αυτό από μόνο του είναι ένα σημαντικό μήνυμα.

Ερωτήσεις που αξίζει να κάνεις στον εαυτό σου

Αν θέλεις να παρατηρήσεις λίγο πιο καθαρά την κατάσταση, σκέψου όχι μόνο τι νιώθεις αλλά και τι έχει αλλάξει. Έχει μειωθεί η επιθυμία σου να δεις ανθρώπους; Νιώθεις συνεχώς κουρασμένος, ακόμη και μετά από ύπνο; Σου φαίνονται ανούσια πράγματα που κάποτε είχαν αξία; Δυσκολεύεσαι να συγκεντρωθείς ή να πάρεις αποφάσεις; Νιώθεις ότι έχεις γίνει πολύ πιο αυστηρός με τον εαυτό σου;

Καμία ερώτηση μόνη της δεν αρκεί για απάντηση. Όταν όμως πολλές από αυτές σε περιγράφουν και αυτό κρατάει στον χρόνο, τότε η εικόνα αξίζει επαγγελματική διερεύνηση.

Τι δεν βοηθά όταν υποψιάζεσαι κατάθλιψη

Συνήθως δεν βοηθά να πιέζεις τον εαυτό σου με φράσεις όπως «έλα, ξεπέρασέ το» ή «άλλοι περνάνε χειρότερα». Η σύγκριση δεν θεραπεύει. Αντίθετα, συχνά αυξάνει την ενοχή και σε κάνει να αμφισβητείς αυτό που ήδη σε δυσκολεύει.

Επίσης, δεν βοηθά να περιμένεις ότι όλα θα λυθούν μόνο με θέληση. Η θέληση είναι σημαντική, αλλά όταν η διάθεση έχει επιβαρυνθεί σοβαρά, χρειάζεται και κατανόηση του μηχανισμού που σε κρατά κολλημένο. Η κατάθλιψη συχνά συντηρείται από έναν κύκλο απομόνωσης, εξάντλησης, αρνητικών σκέψεων και αποφυγής. Αυτός ο κύκλος δεν σπάει πάντα εύκολα χωρίς υποστήριξη.

Τι μπορείς να κάνεις από σήμερα

Το πρώτο βήμα είναι να πάρεις στα σοβαρά αυτό που βιώνεις, χωρίς να το δραματοποιείς αλλά και χωρίς να το μειώνεις. Αντί να αναρωτιέσαι αν «δικαιούσαι» να αισθάνεσαι έτσι, προσπάθησε να δεις τα δεδομένα. Πώς ήσουν πριν από έναν μήνα; Πόσο έχει αλλάξει η ενέργεια, ο ύπνος, η επαφή σου με τους άλλους, η σχέση σου με τον εαυτό σου;

Βοηθά επίσης να βάλεις λίγη παρατήρηση στην καθημερινότητα. Μικρές σημειώσεις για τη διάθεση, τον ύπνο, την όρεξη και τη λειτουργικότητά σου μπορούν να δείξουν μοτίβα που αλλιώς χάνονται μέσα στη μέρα. Αυτό δεν αντικαθιστά την αξιολόγηση, αλλά κάνει την εικόνα πιο συγκεκριμένη.

Αν νιώθεις ότι η κατάσταση επιμένει, η συζήτηση με έναν ψυχολόγο είναι ένα ουσιαστικό επόμενο βήμα. Σε ένα ασφαλές και οργανωμένο πλαίσιο μπορείς να ξεχωρίσεις τι είναι περιστασιακή επιβάρυνση και τι δείχνει βαθύτερη δυσκολία. Για κάποιους ανθρώπους, ειδικά όταν υπάρχει σύγχυση για το τι ακριβώς συμβαίνει, η πιο δομημένη αξιολόγηση βοηθά να μειωθεί η αβεβαιότητα και να φανεί καθαρότερα η κατεύθυνση της υποστήριξης.

Αν ζεις στο εξωτερικό και δυσκολεύεσαι να το αναγνωρίσεις

Για πολλούς Έλληνες της διασποράς, η κατάθλιψη μπερδεύεται εύκολα με εξάντληση, μοναξιά ή προσαρμογή σε άλλη χώρα. Όταν λείπει το οικείο δίκτυο, όταν η γλώσσα της καθημερινότητας δεν είναι η μητρική σου και όταν έχεις μάθει να «τα βγάζεις πέρα μόνος», μπορεί να αργήσεις να παραδεχτείς ότι χρειάζεσαι στήριξη.

Εκεί χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη προσοχή στα σημάδια. Αν νιώθεις ότι αποκόβεσαι από τον εαυτό σου, ότι η καθημερινότητα γίνεται όλο και πιο επίπεδη ή ότι λειτουργείς μόνο από υποχρέωση, αξίζει να το δεις σοβαρά. Η απόσταση από το σπίτι δεν ακυρώνει την ανάγκη για ουσιαστική φροντίδα.

Το πιο χρήσιμο που μπορείς να θυμάσαι είναι αυτό: δεν χρειάζεται να είσαι βέβαιος ότι έχεις κατάθλιψη για να ζητήσεις βοήθεια. Αρκεί να αναγνωρίζεις ότι κάτι έχει αλλάξει και ότι δεν θέλεις να συνεχίσεις να το κουβαλάς μόνος.