Πώς αντέχω το πένθος για γονέα;

Η απώλεια ενός γονέα δεν αλλάζει μόνο την καθημερινότητα. Μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που βλέπετε την οικογένεια, την ηλικία σας, τις αποφάσεις σας και ακόμη και την αίσθηση ασφάλειας που είχατε. Το ερώτημα «πώς αντέχω το πένθος για γονέα;» συνήθως δεν ζητά μια γρήγορη απάντηση. Ζητά έναν τρόπο να περάσετε τις επόμενες ώρες, ημέρες και μήνες χωρίς να προδώσετε ούτε τον άνθρωπο που χάσατε ούτε τις δικές σας ανάγκες. Αυτό το άρθρο εξηγεί τι είναι φυσιολογικό στο πένθος, ποιες πρακτικές μπορούν να σας στηρίξουν και πότε αξίζει να αναζητήσετε πιο συστηματική θεραπευτική βοήθεια.

Το πένθος δεν έχει σωστό χρονοδιάγραμμα

Ίσως νιώθετε βαθιά λύπη. Ίσως, αντίθετα, νιώθετε μούδιασμα, εκνευρισμό ή μια παράξενη ηρεμία. Μπορεί να έχετε ενοχές επειδή υπήρχαν δυσκολίες στη σχέση σας ή ανακούφιση επειδή έληξε μια μακρά περίοδος φροντίδας και αγωνίας. Αυτές οι αντιδράσεις δεν είναι απόδειξη ότι αγαπήσατε λιγότερο τον γονέα σας. Είναι συχνά μέρος μιας ανθρώπινης προσπάθειας να προσαρμοστείτε σε μια μεγάλη, οριστική αλλαγή.

Το πένθος επίσης δεν εξελίσσεται γραμμικά. Μια μέρα ίσως μπορείτε να εργαστείτε, να μιλήσετε με άλλους και να γελάσετε. Την επόμενη, ένα τραγούδι, μια μυρωδιά ή μια διαδικαστική εκκρεμότητα μπορεί να σας διαλύσει. Το μοντέλο της «διπλής διεργασίας» περιγράφει αυτή την εναλλαγή: άλλοτε στρέφεστε προς την απώλεια και άλλοτε προς τις απαιτήσεις της ζωής που συνεχίζεται. Και οι δύο κινήσεις είναι απαραίτητες (Stroebe & Schut, 1999).

Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να αποφασίσετε αν «το ξεπεράσατε». Πιο χρήσιμο είναι να παρατηρείτε αν, σταδιακά, μπορείτε να κουβαλάτε την απώλεια με λίγο περισσότερο χώρο για τη δική σας ζωή.

Πώς αντέχω το πένθος για γονέα στην καθημερινότητα

Η αντοχή στο πένθος δεν σημαίνει ότι είστε δυνατοί κάθε στιγμή. Σημαίνει ότι δημιουργείτε μικρές συνθήκες για να μην εξαντλείστε εντελώς. Στις πρώτες εβδομάδες, ο στόχος μπορεί να είναι πολύ απλός: ύπνος όσο γίνεται, φαγητό, λίγη κίνηση, μια βασική ρουτίνα και επαφή με έναν άνθρωπο που δεν σας πιέζει να «συνέλθετε».

Η σκέψη «πρέπει να είμαι καλά για τους άλλους» είναι συχνή, ειδικά όταν έχετε αναλάβει πρακτικές ευθύνες ή στηρίζετε την υπόλοιπη οικογένεια. Όμως η συνεχής αυτοσυγκράτηση έχει κόστος. Επιτρέψτε στον εαυτό σας να λέει με σαφήνεια: «Σήμερα μπορώ να κάνω αυτό, όχι παραπάνω». Το όριο δεν είναι εγωισμός. Είναι τρόπος να προστατεύσετε τις δυνάμεις σας.

Όταν το συναίσθημα ανεβαίνει απότομα, βοηθούν μερικές σύντομες, συγκεκριμένες κινήσεις:

• Ονομάστε αυτό που συμβαίνει: «Τώρα έρχεται ένα κύμα θλίψης» ή «Τώρα νιώθω θυμό». Η ονομασία μειώνει συχνά τη σύγχυση.

• Ρυθμίστε το σώμα πριν προσπαθήσετε να λύσετε σκέψεις. Πατήστε τα πόδια στο πάτωμα, κοιτάξτε πέντε αντικείμενα γύρω σας και κάντε αργές εκπνοές.

• Διαλέξτε έναν άνθρωπο για μια απλή επαφή, χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσετε τα πάντα. Ένα μήνυμα όπως «Σήμερα είναι δύσκολη μέρα, μπορείς να μου μιλήσεις λίγο;» αρκεί.

• Μειώστε προσωρινά μη αναγκαίες αποφάσεις και υποχρεώσεις. Στο πένθος, η συγκέντρωση και η αντοχή συχνά περιορίζονται.

Αυτές οι πρακτικές δεν εξαφανίζουν τη λύπη. Σας βοηθούν όμως να παραμείνετε παρόντες όταν η λύπη μοιάζει να σας παρασύρει.

Δώστε θέση στη σχέση, όχι μόνο στην απουσία

Η σχέση με έναν γονέα συνεχίζει να έχει νόημα, ακόμη κι όταν ο άνθρωπος δεν είναι πια παρών. Αυτό δεν σημαίνει ότι μένετε «κολλημένοι». Σημαίνει ότι επιτρέπετε στις αναμνήσεις, στις αξίες και στις φράσεις του να βρουν μια νέα θέση στη ζωή σας. Η σύγχρονη έρευνα για το πένθος αναγνωρίζει ότι οι διαρκείς εσωτερικοί δεσμοί μπορούν να είναι υγιές μέρος της προσαρμογής (Klass et al., 1996).

Μπορεί να σας βοηθήσει να γράψετε ένα γράμμα με όσα δεν ειπώθηκαν, να κρατήσετε μια μικρή οικογενειακή συνήθεια ή να καταγράψετε ιστορίες που δεν θέλετε να χαθούν. Για κάποιους ανθρώπους αυτό είναι ανακουφιστικό. Για άλλους είναι υπερβολικά φορτισμένο στην αρχή. Δεν υπάρχει υποχρέωση να κάνετε τελετουργίες πριν είστε έτοιμοι.

Οι δύσκολες σκέψεις δεν είναι πάντα γεγονότα

Μετά τον θάνατο ενός γονέα, ο νους συχνά γυρίζει σε ερωτήσεις χωρίς οριστική απάντηση: «Έκανα αρκετά;», «Αν είχα επιμείνει περισσότερο;», «Γιατί δεν είπα εκείνο που ήθελα;». Η ενοχή μπορεί να δίνει την ψευδαίσθηση ελέγχου: αν βρεθεί ένα λάθος, ίσως η απώλεια αποκτήσει εξήγηση. Όμως η αναδρομική κρίση είναι συχνά άδικη, επειδή αξιολογεί παλιές αποφάσεις με πληροφορίες που τότε δεν είχατε.

Μια προσέγγιση από τη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία είναι να ξεχωρίζετε τη σκέψη από το γεγονός. Αντί για «Τον εγκατέλειψα», δοκιμάστε να ρωτήσετε: «Ποια στοιχεία δείχνουν ότι προσπάθησα με τα μέσα που είχα; Τι θα έλεγα σε έναν αγαπημένο μου άνθρωπο στην ίδια θέση;» Δεν πρόκειται για θετική σκέψη. Πρόκειται για πιο δίκαιη σκέψη.

Παράλληλα, η προσέγγιση ACT μπορεί να σας βοηθήσει να μην κάνετε στόχο την εξάλειψη του πόνου. Ο πόνος συχνά συνδέεται με την αγάπη και τη σημασία της σχέσης. Το ουσιαστικό ερώτημα γίνεται: «Πώς θέλω να σταθώ απέναντι σε αυτόν τον πόνο και ποιες αξίες θέλω να συνεχίσω να υπηρετώ;» (Hayes et al., 2012).

Όταν η οικογένεια πενθεί με διαφορετικό τρόπο

Τα αδέλφια, ο άλλος γονέας ή ο σύντροφός σας μπορεί να αντιδρούν πολύ διαφορετικά. Κάποιος μιλά συνεχώς, άλλος αποσύρεται. Κάποιος θέλει να κρατήσει όλα τα αντικείμενα, άλλος θέλει να τακτοποιήσει γρήγορα το σπίτι. Αυτές οι διαφορές μπορούν να φέρουν σύγκρουση ακριβώς τη στιγμή που χρειάζεστε ο ένας τον άλλον.

Πριν ερμηνεύσετε τη σιωπή ως αδιαφορία ή την ένταση ως επίθεση, προσπαθήστε να μιλήσετε για την ανάγκη που κρύβεται από κάτω. «Χρειάζομαι να θυμόμαστε μαζί» ή «χρειάζομαι λίγο χρόνο χωρίς συζήτηση» είναι πιο καθαρά αιτήματα από το «δεν καταλαβαίνεις τίποτα». Αν υπάρχουν πρακτικά ζητήματα, βοηθά να ξεχωρίζετε τη συναισθηματική συζήτηση από τις αποφάσεις που πρέπει να ληφθούν.

Πότε χρειάζεται πιο σταθερή υποστήριξη

Η έντονη θλίψη από μόνη της δεν σημαίνει ότι κάτι πάει λάθος. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου η υποστήριξη από ειδικό μπορεί να προσφέρει ένα ασφαλές, οργανωμένο πλαίσιο. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν περνούν μήνες και η καθημερινή λειτουργικότητα παραμένει σοβαρά περιορισμένη, όταν κυριαρχεί επίμονα η αυτομομφή, όταν αποφεύγετε συστηματικά κάθε υπενθύμιση της απώλειας ή όταν αισθάνεστε ότι η ζωή έχει χάσει κάθε νόημα.

Η θεραπευτική εργασία στο πένθος δεν σας ζητά να αποχαιρετήσετε βιαστικά ή να σταματήσετε να αγαπάτε. Μπορεί να σας βοηθήσει να επεξεργαστείτε όσα συνέβησαν, να αντιμετωπίσετε επίμονες σκέψεις και να βρείτε έναν τρόπο να συνεχίσετε χωρίς να ακυρώνετε τον δεσμό σας. Η έρευνα δείχνει ότι οι στοχευμένες παρεμβάσεις είναι ιδιαίτερα χρήσιμες όταν το πένθος παραμένει παρατεταμένα και καθηλωτικά έντονο (Shear, 2015).

Αν βρίσκεστε στην Αθήνα ή ζείτε στο εξωτερικό και πενθείτε μακριά από το οικογενειακό σας δίκτυο, η απόσταση μπορεί να κάνει το βάρος πιο μοναχικό. Η σταθερή συζήτηση με έναν κατάλληλο επαγγελματία μπορεί να προσφέρει συνέχεια, ειδικά όταν οι γύρω σας δεν ξέρουν πώς να σταθούν δίπλα σας.

Δεν χρειάζεται να αποδείξετε ότι αντέχετε το πένθος μόνοι σας. Για σήμερα, ίσως αρκεί να φροντίσετε το επόμενο μικρό βήμα και να αφήσετε χώρο για όλα όσα συνυπάρχουν μέσα σας: αγάπη, απουσία, θυμό, ευγνωμοσύνη και ζωή που συνεχίζεται με έναν διαφορετικό τρόπο.

Ακαδημαϊκές αναφορές

Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Acceptance and commitment therapy: The process and practice of mindful change (2nd ed.). Guilford Press.

Klass, D., Silverman, P. R., & Nickman, S. L. (Eds.). (1996). Continuing bonds: New understandings of grief. Taylor & Francis.

Shear, M. K. (2015). Complicated grief. The New England Journal of Medicine, 372(2), 153-160.

Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The dual process model of coping with bereavement: Rationale and description. Death Studies, 23(3), 197-224.

Worden, J. W. (2018). Grief counseling and grief therapy: A handbook for the mental health practitioner (5th ed.). Springer.