Παράδειγμα θεραπείας σχημάτων στις σχέσεις

Όταν ένας σύντροφος αργεί να απαντήσει σε ένα μήνυμα, η αντίδραση μπορεί να μοιάζει δυσανάλογα έντονη: άγχος, θυμός, απόσυρση ή επίμονη ανάγκη για επιβεβαίωση. Συχνά, όμως, δεν αντιδρούμε μόνο στο παρόν γεγονός. Ενεργοποιούνται παλιές συναισθηματικές εμπειρίες και βαθιές πεποιθήσεις για τον εαυτό μας και τους άλλους. Αυτό το παράδειγμα θεραπείας σχημάτων στις σχέσεις δείχνει πώς η κατανόηση αυτών των μοτίβων μπορεί να αλλάξει όχι μόνο έναν καβγά, αλλά και τον τρόπο που σχετιζόμαστε. Θα δούμε τι είναι τα σχήματα, πώς εμφανίζονται σε μια σχέση, πώς δουλεύονται στη θεραπεία και ποιες μικρές, ρεαλιστικές κινήσεις βοηθούν να δημιουργηθεί περισσότερη ασφάλεια και εγγύτητα.

Τι είναι τα σχήματα και γιατί επηρεάζουν τη σχέση

Τα πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα είναι σταθερά μοτίβα σκέψης, συναισθήματος και προσδοκιών που συνήθως διαμορφώνονται από σημαντικές εμπειρίες της παιδικής ή εφηβικής ηλικίας. Δεν είναι «ελαττώματα χαρακτήρα». Είναι τρόποι με τους οποίους το άτομο έμαθε να προστατεύεται, να προβλέπει τον κίνδυνο ή να διεκδικεί μια ανάγκη που στο παρελθόν δεν καλύφθηκε επαρκώς.

Στις συντροφικές σχέσεις τα σχήματα ενεργοποιούνται ιδιαίτερα εύκολα, επειδή η οικειότητα φέρνει στην επιφάνεια ανάγκες για φροντίδα, αποδοχή, εμπιστοσύνη, αυτονομία και όρια. Ένας άνθρωπος με σχήμα εγκατάλειψης μπορεί να ερμηνεύει μια καθυστέρηση, ένα επαγγελματικό ταξίδι ή μια πιο σιωπηλή μέρα ως σημάδι ότι θα μείνει μόνος. Κάποιος με σχήμα ελαττωματικότητας μπορεί να ακούει μια απλή παρατήρηση ως απόδειξη ότι «δεν είναι αρκετός».

Η θεραπεία σχημάτων συνδυάζει στοιχεία γνωσιακής-συμπεριφορικής, βιωματικής και διαπροσωπικής δουλειάς. Στόχος δεν είναι να εξαφανιστούν κάθε ευαισθησία ή κάθε διαφωνία, αλλά να αναγνωρίζεται το μοτίβο πριν οδηγήσει τη σχέση σε έναν γνώριμο, επώδυνο κύκλο (Young, Klosko, & Weishaar, 2003).

Παράδειγμα θεραπείας σχημάτων στις σχέσεις: ο κύκλος της εγκατάλειψης

Ας δούμε ένα σύνθετο, υποθετικό παράδειγμα. Η Μαρία και ο Νίκος είναι μαζί δύο χρόνια. Η Μαρία έχει μεγαλώσει σε ένα περιβάλλον όπου η συναισθηματική διαθεσιμότητα των σημαντικών προσώπων ήταν απρόβλεπτη. Όταν ο Νίκος αργεί να απαντήσει λόγω δουλειάς, η Μαρία δεν σκέφτεται απλώς «είναι απασχολημένος». Νιώθει έντονο σφίξιμο, φαντάζεται ότι έχει χάσει το ενδιαφέρον του και στέλνει διαδοχικά μηνύματα.

Ο Νίκος, που έχει μάθει να αποφεύγει τις εντάσεις και χρειάζεται χρόνο για να επεξεργαστεί την πίεση, νιώθει ότι ελέγχεται. Απαντά σύντομα ή απομακρύνεται. Η απόσυρσή του ενισχύει τον φόβο της Μαρίας, η οποία ανεβάζει τον τόνο: «Ποτέ δεν με υπολογίζεις». Εκείνος κλείνεται ακόμη περισσότερο. Κανείς δεν θέλει πραγματικά να πληγώσει τον άλλον, όμως ο κύκλος επαναλαμβάνεται.

Τι συμβαίνει κάτω από τα λόγια

Στο συγκεκριμένο επεισόδιο, η φράση της Μαρίας δεν εκφράζει μόνο θυμό. Κάτω από αυτήν μπορεί να υπάρχει η ευάλωτη ανάγκη: «Φοβάμαι ότι δεν είμαι σημαντική για σένα». Αντίστοιχα, η σιωπή του Νίκου δεν σημαίνει απαραίτητα αδιαφορία. Μπορεί να αποτελεί έναν τρόπο να αποφύγει την αίσθηση ότι θα κατηγορηθεί ή ότι δεν θα τα καταφέρει.

Η θεραπευτική δουλειά δεν παίρνει το μέρος του ενός. Εξετάζει την αλληλουχία: ποιο ήταν το ερέθισμα, ποια σκέψη εμφανίστηκε αυτόματα, ποιο συναίσθημα ακολούθησε, ποια αντίδραση ήρθε και πώς αυτή επηρέασε τον άλλον. Έτσι, το ζευγάρι αρχίζει να βλέπει τον κοινό εχθρό όχι ως τον σύντροφο, αλλά ως τον κύκλο που τους απομακρύνει.

Πώς δουλεύεται το μοτίβο στη θεραπεία

Η αλλαγή συνήθως ξεκινά από την ονομασία του σχήματος. Η Μαρία μπορεί να μάθει να λέει μέσα της: «Αυτή τη στιγμή ενεργοποιήθηκε ο φόβος εγκατάλειψης. Είναι έντονος, αλλά δεν είναι απόδειξη ότι ο Νίκος θα με αφήσει». Αυτή η μικρή παύση δεν ακυρώνει το συναίσθημα. Δημιουργεί, όμως, χώρο ανάμεσα στο συναίσθημα και στην παρορμητική αντίδραση.

Στη συνέχεια, διερευνώνται οι ανάγκες που κρύβονται πίσω από τη σύγκρουση. Η Μαρία ίσως χρειάζεται προβλεψιμότητα και μια απλή ενημέρωση όταν ο Νίκος θα είναι εκτός επικοινωνίας. Ο Νίκος ίσως χρειάζεται να γνωρίζει ότι μπορεί να ζητήσει χρόνο χωρίς να θεωρηθεί ότι απορρίπτει τη σχέση. Οι ανάγκες αυτές μπορούν να συζητηθούν χωρίς κατηγορία και χωρίς την προσδοκία ότι ο άλλος θα «θεραπεύσει» μόνος του το παλιό τραύμα.

Ένα πιο λειτουργικό αίτημα θα μπορούσε να είναι: «Όταν δεν έχω νέα σου για ώρες, αγχώνομαι και φτιάχνω αρνητικά σενάρια. Θα με βοηθούσε ένα σύντομο μήνυμα ότι είσαι απασχολημένος». Ο Νίκος, αντί να απαντήσει αμυντικά, μπορεί να πει: «Καταλαβαίνω ότι αγχώνεσαι. Μπορώ να στέλνω ένα μήνυμα όταν ξέρω ότι θα αργήσω, αλλά χρειάζομαι και να μην συνεχίζεται η συζήτηση με πολλά μηνύματα όσο δουλεύω».

Αυτό δεν είναι μια μαγική συμφωνία. Κάποιες φορές ο Νίκος πράγματι δεν θα μπορεί να απαντήσει και κάποιες φορές η Μαρία θα συνεχίσει να αγχώνεται. Η πρόοδος φαίνεται όταν και οι δύο επιστρέφουν πιο γρήγορα σε έναν ήρεμο διάλογο, αντί να αφήνουν το επεισόδιο να επιβεβαιώνει τους βαθύτερους φόβους τους.

Οι τρεις παγίδες που κρατούν το σχήμα ενεργό

Πρώτη παγίδα είναι η σύγχυση ανάμεσα στο συναίσθημα και στο γεγονός. Το ότι νιώθω εγκαταλελειμμένος δεν σημαίνει ότι εγκαταλείπομαι. Το ότι νιώθω ανεπαρκής δεν σημαίνει ότι είμαι ανεπαρκής. Η διάκριση αυτή είναι βασική, ιδιαίτερα σε περιόδους πίεσης στη δουλειά, εξάντλησης ή αλλαγών στη ζωή του ζευγαριού.

Δεύτερη είναι η υπεραντιστάθμιση. Κάποιος που φοβάται την απόρριψη μπορεί να γίνει επικριτικός, απαιτητικός ή ελεγκτικός, ώστε να μην εκτεθεί στην ευαλωτότητά του. Κάποιος που φοβάται ότι θα ελεγχθεί μπορεί να γίνεται ψυχρός ή αποστασιοποιημένος, ώστε να προστατεύσει την αυτονομία του. Και οι δύο αντιδράσεις έχουν λογική ως άμυνες, αλλά συχνά παράγουν ακριβώς αυτό που φοβούνται.

Τρίτη παγίδα είναι η προσδοκία ότι η κατανόηση αρκεί. Η επίγνωση είναι απαραίτητη, αλλά δεν αλλάζει από μόνη της μια βαθιά μαθημένη αντίδραση. Χρειάζονται επαναλαμβανόμενες νέες εμπειρίες: να εκφράζω ένα αίτημα αντί να επιτίθεμαι, να αντέχω μια μικρή απόσταση χωρίς να καταστροφολογώ, να βάζω όριο χωρίς να αποσύρομαι από τη σχέση.

Μικρές πρακτικές κινήσεις ανάμεσα στις συνεδρίες

Η θεραπεία σχημάτων γίνεται πιο ουσιαστική όταν συνδέεται με την καθημερινότητα. Ένα χρήσιμο εργαλείο είναι η καταγραφή ενός επεισοδίου σε τέσσερις προτάσεις: «Τι έγινε; Τι φοβήθηκα; Τι ένιωσα; Τι χρειάζομαι πραγματικά;». Η καταγραφή βοηθά να μειωθεί η ταχύτητα με την οποία μια ερμηνεία μετατρέπεται σε βεβαιότητα.

Εξίσου χρήσιμη είναι η συμφωνία για μια σύντομη «παύση επανασύνδεσης» σε μια ένταση. Δεν πρόκειται για τιμωρητική αποχώρηση. Το ζευγάρι συμφωνεί ότι θα κάνει διάλειμμα για συγκεκριμένο χρόνο και θα επιστρέψει στη συζήτηση. Έτσι, η παύση δεν βιώνεται ως εγκατάλειψη και δεν μετατρέπεται σε ατελείωτη σύγκρουση.

Τέλος, αξίζει να αναζητήσετε τη γλώσσα της πρωτογενούς ανάγκης. Αντί για «Δεν νοιάζεσαι ποτέ», δοκιμάστε «Χρειάζομαι λίγη διαβεβαίωση τώρα». Αντί για «Με πνίγεις», δοκιμάστε «Θέλω είκοσι λεπτά να ηρεμήσω και θα επιστρέψω». Μπορεί να ακούγεται απλό, αλλά απαιτεί εξάσκηση όταν το νευρικό σύστημα είναι ήδη σε συναγερμό.

Πότε η ατομική ή η θεραπεία ζεύγους βοηθά περισσότερο

Η θεραπεία ζεύγους είναι ιδιαίτερα βοηθητική όταν και οι δύο σύντροφοι θέλουν να κατανοήσουν τον κύκλο τους και να αναλάβουν το δικό τους μέρος στην αλλαγή. Η ατομική ψυχοθεραπεία μπορεί να είναι προτιμότερη όταν ένα σχήμα ενεργοποιείται έντονα σε πολλές σχέσεις, όταν υπάρχει μεγάλη δυσκολία στη ρύθμιση του συναισθήματος ή όταν χρειάζεται ασφαλής χώρος για βαθύτερη προσωπική επεξεργασία.

Συχνά, οι δύο δρόμοι μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά. Η έρευνα για τη θεραπεία σχημάτων υποστηρίζει τη χρησιμότητά της σε επίμονα μοτίβα που συνδέονται με τη διαπροσωπική δυσκολία, ενώ η θεραπευτική σχέση προσφέρει ένα πλαίσιο όπου νέοι τρόποι σύνδεσης μπορούν να δοκιμαστούν με ασφάλεια (Arntz & Jacob, 2013; Bamelis, Evers, Spinhoven, & Arntz, 2014).

Το πιο ελπιδοφόρο σημείο δεν είναι να μη σας ενεργοποιήσει ποτέ ξανά κάτι. Είναι να μπορείτε, λίγο νωρίτερα κάθε φορά, να αναγνωρίζετε τον φόβο πίσω από την αντίδραση και να τον μετατρέπετε σε ένα καθαρό, ανθρώπινο αίτημα για σύνδεση.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Arntz, A., & Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell.

Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicentric randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305-322.

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.