Πώς δουλεύουν τα δυσλειτουργικά σχήματα

Υπάρχουν στιγμές που μια μικρή καθυστέρηση σε μήνυμα, μια παρατήρηση στη δουλειά ή ένας καβγάς με τον σύντροφο μοιάζουν δυσανάλογα βαριά. Μπορεί να γνωρίζετε λογικά ότι δεν σημαίνουν απόρριψη ή αποτυχία, αλλά να νιώθετε σαν να επιβεβαιώνουν ακριβώς αυτό. Το να καταλάβετε πώς δουλεύουν τα δυσλειτουργικά σχήματα βοηθά να εξηγήσετε αυτή τη φαινομενική αντίφαση. Στο άρθρο θα δείτε τι είναι τα σχήματα, πώς διαμορφώνονται, γιατί ενεργοποιούνται στις σχέσεις και στο εργασιακό περιβάλλον και πώς μπορείτε να αρχίσετε να τα αναγνωρίζετε χωρίς να κατηγορείτε τον εαυτό σας. Στόχος δεν είναι να βάλετε μια ταμπέλα στην εμπειρία σας, αλλά να αποκτήσετε περισσότερο χώρο για επιλογή.

Τι είναι τα δυσλειτουργικά σχήματα

Τα δυσλειτουργικά σχήματα είναι βαθιά, επαναλαμβανόμενα μοτίβα με τα οποία ερμηνεύουμε τον εαυτό μας, τους άλλους και τις σχέσεις. Συνήθως περιλαμβάνουν μια βασική πεποίθηση, ένα έντονο συναίσθημα και έναν γνώριμο τρόπο αντίδρασης. Για παράδειγμα, το σχήμα της εγκατάλειψης μπορεί να συνδέεται με τη σκέψη ότι οι σημαντικοί άνθρωποι θα φύγουν, με άγχος ή θυμό και με συμπεριφορές όπως η υπερβολική αναζήτηση επιβεβαίωσης ή, αντίθετα, η απομάκρυνση.

Δεν πρόκειται απλώς για μια αρνητική σκέψη της στιγμής. Η σκέψη «έκανα λάθος σε αυτή την παρουσίαση» είναι συγκεκριμένη και μπορεί να εξεταστεί. Ένα σχήμα είναι πιο γενικό και επίμονο, όπως «αν δεν τα κάνω όλα τέλεια, θα χάσω την αξία μου». Γι’ αυτό συχνά επηρεάζει πολλές περιοχές: την ερωτική σχέση, τη φιλία, τη γονεϊκότητα, την αυτοπεποίθηση και την εργασία.

Η θεωρία της σχηματοθεραπείας περιγράφει τα σχήματα ως μοτίβα που συχνά ξεκινούν νωρίς στη ζωή και συνεχίζουν να επηρεάζουν την ενήλικη λειτουργικότητα, ιδιαίτερα όταν μια τωρινή εμπειρία μοιάζει συναισθηματικά με παλαιότερες δυσκολίες (Young et al., 2003).

Πώς δουλεύουν τα δυσλειτουργικά σχήματα στην πράξη

Ένα σχήμα δεν είναι μόνιμα ενεργό. Μπορεί να παραμένει στο υπόβαθρο μέχρι να υπάρξει ένα ερέθισμα που το αγγίζει. Αυτό το ερέθισμα δεν χρειάζεται να είναι αντικειμενικά σοβαρό. Μπορεί να είναι ο τόνος μιας φωνής, η αίσθηση ότι δεν σας συμπεριέλαβαν σε μια απόφαση ή η αβεβαιότητα για το πού βρίσκεται μια σχέση.

Ας πάρουμε το παράδειγμα ενός στελέχους που λαμβάνει σύντομο σχόλιο από τον προϊστάμενό του: «Χρειάζεται λίγη βελτίωση». Αν είναι ενεργό ένα σχήμα αποτυχίας, το σχόλιο μπορεί να μεταφραστεί αμέσως ως «δεν είμαι αρκετά ικανός, θα εκτεθώ». Το άγχος ανεβαίνει, η προσοχή στενεύει και ίσως ακολουθήσει υπερβολική δουλειά, αναβλητικότητα ή αμυντική στάση. Το πρόβλημα δεν είναι ότι το άτομο δεν θέλει να βελτιωθεί. Είναι ότι ο εγκέφαλος αντιμετωπίζει ένα περιορισμένο σχόλιο σαν απόδειξη μιας συνολικής προσωπικής ανεπάρκειας.

Στις σχέσεις, ένα αντίστοιχο μοτίβο μπορεί να εμφανιστεί όταν ο άλλος ζητά λίγο χρόνο για τον εαυτό του. Για κάποιον με σχήμα συναισθηματικής στέρησης ή εγκατάλειψης, αυτό μπορεί να βιωθεί ως ψυχρότητα ή προμήνυμα χωρισμού. Η αντίδραση ίσως είναι έντονη διαμαρτυρία, έλεγχος, σιωπή ή απόσυρση. Έτσι, η αρχική ανάγκη για ασφάλεια μπορεί άθελά της να αυξήσει την απόσταση που φοβάται.

Οι τρεις συνηθισμένοι τρόποι αντιμετώπισης

Όταν ενεργοποιείται ένα σχήμα, συνήθως δεν αντιδρούμε τυχαία. Τείνουμε να παραδινόμαστε σε αυτό, να το αποφεύγουμε ή να το υπεραντισταθμίζουμε.

Η παράδοση σημαίνει ότι φερόμαστε σαν η πεποίθηση του σχήματος να είναι γεγονός. Κάποιος που νιώθει ότι δεν αξίζει ίσως δέχεται σχέσεις ή εργασιακούς όρους που τον εξαντλούν, επειδή θεωρεί ότι δεν δικαιούται να ζητήσει περισσότερα.

Η αποφυγή μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση. Μπορεί να μην εκφράζετε ανάγκες, να αποφεύγετε τη δέσμευση, να αναβάλλετε μια δύσκολη συζήτηση ή να κρατάτε αποστάσεις από ανθρώπους που σας ενδιαφέρουν. Το κόστος είναι ότι το σχήμα δεν ελέγχεται ποτέ στην πραγματικότητα.

Η υπεραντιστάθμιση μοιάζει πιο δυναμική, αλλά συχνά κρύβει την ίδια ευαλωτότητα. Ένα άτομο που φοβάται ότι θα ελεγχθεί μπορεί να προσπαθεί να ελέγχει τα πάντα. Κάποιος που νιώθει ανεπαρκής μπορεί να μην επιτρέπει κανένα λάθος, ούτε στον εαυτό του ούτε στους άλλους. Οι τρόποι αυτοί είχαν συνήθως κάποια χρησιμότητα στο παρελθόν. Στην ενήλικη ζωή, όμως, μπορεί να περιορίζουν την εγγύτητα, την ευελιξία και την ηρεμία.

Γιατί επαναλαμβάνονται, ενώ μας πληγώνουν

Ένα δύσκολο αλλά ανακουφιστικό σημείο είναι ότι τα σχήματα δεν επαναλαμβάνονται επειδή σας αρέσει να υποφέρετε ή επειδή δεν προσπαθείτε αρκετά. Επαναλαμβάνονται γιατί είναι οικεία. Ο νους συχνά προτιμά μια γνώριμη ερμηνεία, ακόμη κι αν είναι επώδυνη, από μια άγνωστη και πιο ισορροπημένη εκδοχή.

Επιπλέον, όταν υπάρχει ισχυρό συναίσθημα, αναζητούμε στοιχεία που επιβεβαιώνουν το σχήμα και παραβλέπουμε όσα το αμφισβητούν. Αν πιστεύετε ότι οι άλλοι σας απορρίπτουν, μια ουδέτερη απάντηση μπορεί να μοιάζει με απόρριψη, ενώ μια ξεκάθαρη ένδειξη ενδιαφέροντος να θεωρείται εξαίρεση. Αυτό δεν είναι συνειδητή επιλογή. Είναι ένας γρήγορος, μαθημένος τρόπος επεξεργασίας της εμπειρίας.

Η έρευνα για τη σχηματοθεραπεία δείχνει ότι η εργασία με αυτά τα επίμονα μοτίβα μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν οι δυσκολίες είναι χρόνιες και επηρεάζουν σταθερά τις σχέσεις και την αυτοεικόνα (Arntz & Jacob, 2013).

Πώς να αρχίσετε να τα αναγνωρίζετε

Η αλλαγή συνήθως δεν ξεκινά με το να πείτε στον εαυτό σας «σκέψου θετικά». Ξεκινά με πιο ακριβή παρατήρηση. Την επόμενη φορά που μια αντίδραση μοιάζει πολύ έντονη, δοκιμάστε να σταθείτε για λίγο σε τέσσερις ερωτήσεις:

• Τι ακριβώς συνέβη, χωρίς ερμηνείες;

• Τι είπα αμέσως στον εαυτό μου ότι σημαίνει;

• Ποιο συναίσθημα εμφανίστηκε και πόσο έντονο ήταν;

• Τι έκανα για να προστατευτώ;

Αν, για παράδειγμα, ένας συνεργάτης δεν απαντήσει άμεσα, το γεγονός είναι η καθυστέρηση. Η ερμηνεία μπορεί να είναι «με αγνοεί». Το συναίσθημα ίσως είναι άγχος ή θυμός και η προστατευτική αντίδραση μπορεί να είναι ένα πιεστικό δεύτερο μήνυμα ή πλήρης σιωπή. Αυτή η ακολουθία βοηθά να δείτε το σχήμα σε κίνηση, πριν γίνει αυτόματος οδηγός της συμπεριφοράς σας.

Μια πιο ισορροπημένη απάντηση δεν είναι άρνηση του συναισθήματος

Η αναγνώριση του σχήματος δεν σημαίνει ότι ακυρώνετε όσα νιώθετε. Μπορείτε να πείτε: «Ένα μέρος μου φοβάται ότι δεν με υπολογίζουν. Αυτό το συναίσθημα είναι αληθινό. Δεν σημαίνει όμως ότι η ερμηνεία μου είναι η μόνη δυνατή». Έπειτα, αναζητήστε περισσότερα δεδομένα και επιλέξτε μια μικρή, πιο λειτουργική πράξη.

Στη δουλειά, αυτό μπορεί να είναι να ζητήσετε σαφή ανατροφοδότηση αντί να υποθέσετε καταστροφή. Σε μια σχέση, μπορεί να είναι να εκφράσετε την ανάγκη σας χωρίς κατηγορία: «Όταν δεν έχω νέα σου, αγχώνομαι. Θα με βοηθούσε να ξέρω πότε θα μπορέσουμε να μιλήσουμε». Δεν υπάρχει μία σωστή αντίδραση για όλους. Εξαρτάται από το πλαίσιο, τη σχέση και το κατά πόσο το περιβάλλον είναι πράγματι ασφαλές και αμοιβαίο.

Η θέση της ψυχοθεραπείας στην αλλαγή των σχημάτων

Η ατομική ψυχοθεραπεία προσφέρει έναν σταθερό χώρο για να εντοπιστούν τα μοτίβα με ακρίβεια και να συνδεθούν με τις σημερινές δυσκολίες, χωρίς να μειώνεται η εμπειρία σας σε ένα απλό «φταίει το παρελθόν». Η δουλειά αφορά τόσο την κατανόηση όσο και την εξάσκηση νέων τρόπων επικοινωνίας, ορίων και φροντίδας του εαυτού.

Στη θεραπεία ζεύγους, τα σχήματα μπορεί να βοηθήσουν να φωτιστεί ο κύκλος πίσω από τις επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις. Δεν πρόκειται για αναζήτηση του υπαίτιου. Συχνά, δύο άνθρωποι ενεργοποιούν ο ένας τις ευαλωτότητες του άλλου: ο ένας πιέζει για εγγύτητα, ο άλλος αποσύρεται για να προστατευτεί, και ο κύκλος δυναμώνει. Η αναγνώριση αυτού του μοτίβου δημιουργεί μια πιο πρακτική βάση για αλλαγή.

Κλινικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι η σχηματοθεραπεία μπορεί να συμβάλει σε ουσιαστική και διατηρήσιμη βελτίωση για ανθρώπους με μακροχρόνια, σύνθετα μοτίβα δυσκολίας (Bamelis et al., 2014). Η πρόοδος, ωστόσο, δεν είναι γραμμική. Υπάρχουν στιγμές που ένα παλιό σχήμα θα ενεργοποιηθεί ξανά. Η διαφορά είναι ότι, σταδιακά, δεν θα χρειάζεται να καθορίζει κάθε επόμενη κίνησή σας.

Τα δυσλειτουργικά σχήματα μπορεί να εξηγούν γιατί ορισμένες καταστάσεις σας πονάνε τόσο πολύ, αλλά δεν καθορίζουν ποιοι είστε. Κάθε φορά που παρατηρείτε το μοτίβο, δίνετε όνομα στην ανάγκη που κρύβεται από κάτω και επιλέγετε μια λίγο διαφορετική απάντηση, χτίζετε μια πιο αξιόπιστη σχέση με τον εαυτό σας.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Arntz, A., & Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell.

Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305-322.

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.