Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (γνωστή διεθνώς ως OCD) είναι αισθητά πιο συχνή από ό,τι πολλοί φαντάζονται. Εκτιμάται ότι αφορά το 1-3% του γενικού πληθυσμού — πράγμα που σημαίνει ότι, στατιστικά, ανάμεσα στους ανθρώπους που γνωρίζετε, υπάρχουν αρκετοί που αγωνίζονται σιωπηλά με αυτό που περιγράφω εδώ.

Ο λόγος που παραμένει συχνά αδιάγνωστη — ή παρεξηγημένη — είναι ότι τα συμπτώματά της δεν μοιάζουν πάντα με αυτό που φαντάζεται ο κόσμος όταν ακούει τον όρο «ψυχαναγκασμός». Δεν είναι μόνο το πλύσιμο των χεριών ή η τακτοποίηση αντικειμένων. Είναι κάτι πολύ βαθύτερο. Και μπορεί να ξεκινήσει από την ηλικία των 8 ετών που συχνά αποδίδεται «ε, παιδί είναι» και αγνοείται από τους γονείς.

Στον πυρήνα της διαταραχής βρίσκονται δύο αλληλένδετα φαινόμενα.

​

Το πρώτο είναι οι ιδεοληψίες: σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις που εισβάλλουν στο μυαλό χωρίς πρόσκληση, επανειλημμένα, και που το ίδιο το άτομο αναγνωρίζει ως παράλογες — κι όμως δεν μπορεί να τις σταματήσει. Μπορεί να αφορούν φόβο μόλυνσης ή ασθένειας. Ή αμφιβολίες για το αν κάτι έγινε σωστά. Ή ενοχλητικές, απαγορευμένες σκέψεις που ο ίδιος ο πάσχων απεχθάνεται και που δεν αντικατοπτρίζουν καθόλου τις αξίες ή τις επιθυμίες του.

​

Αναγνωρίζετε κάτι τέτοιο; Εκείνη τη σκέψη που έρχεται ξανά και ξανά, που προσπαθείτε να διώξετε και εκείνη επιμένει — και η ίδια η προσπάθεια να την αποκρούσετε την κάνει πιο έντονη;

​

Το δεύτερο στοιχείο είναι οι καταναγκασμοί: επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές ή νοητικές πράξεις που το άτομο εκτελεί για να ανακουφιστεί από το άγχος που προκαλούν οι ιδεοληψίες. Μπορεί να είναι εμφανείς — έλεγχοι, τελετουργίες, πλύσιμο, τακτοποίηση. Ή εντελώς αόρατοι — επανάληψη φράσεων στο μυαλό, «ουδετεροποίηση» σκέψεων, νοητικές προσευχές -αυτά είναι και τα πιο δύσκολα εφόσον αφορούν συμπεριφορές που δεν «φαίνονται».

​

Η προσωρινή ανακούφιση που φέρνει ο καταναγκασμός είναι πραγματική. Αυτό ακριβώς κάνει τον κύκλο τόσο δύσκολο να σπάσει χωρίς θεραπευτική υποστήριξη: κάθε φορά που εκτελείτε την τελετουργία, ο εγκέφαλός σας «μαθαίνει» ότι ήταν απαραίτητη.

Η επιστήμη έχει αναγνωρίσει ότι η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή δεν στέκεται μόνη της — ανήκει σε ένα ευρύτερο φάσμα συναφών καταστάσεων που μοιράζονται παρόμοιους μηχανισμούς.

​

Η Σωματοδυσμορφική Διαταραχή, για παράδειγμα, εκδηλώνεται ως εμμονή με ένα φανταστικό ή δυσανάλογα υπερτιμημένο σωματικό «ελάττωμα» — με αποτέλεσμα ο άνθρωπος να περνά ώρες μπροστά στον καθρέφτη, να αναζητά συνεχώς διαβεβαιώσεις, να αποφεύγει κοινωνικές καταστάσεις. Αν έχετε ποτέ νιώσει ότι κάτι στην εμφάνισή σας «δεν πάει καλά» σε βαθμό που να επηρεάζει σημαντικά τη ζωή σας, αξίζει να το συζητήσετε με έναν ειδικό.

​

Παρομοίως, η τριχοτιλλομανία και η δερματιλλομανία — η ψυχαναγκαστική αφαίρεση τριχών ή το τσίμπημα του δέρματος — είναι συχνά αθόρυβες συνήθειες που ο πάσχων κρύβει με ντροπή, χωρίς να γνωρίζει ότι πρόκειται για αναγνωρισμένες κλινικές καταστάσεις με αποτελεσματική θεραπεία.

Η Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία είναι διεθνώς αναγνωρισμένη ως η θεραπεία πρώτης γραμμής για την ΙΨΑ Δ — και τα αποτελέσματά της, σε έναν ασθενή που συνεργάζεται με εκπαιδευμένο θεραπευτή, είναι ουσιαστικά και μετρήσιμα.

​

Η βασική τεχνική που χρησιμοποιείται ονομάζεται Έκθεση με Αποτροπή Απόκρισης: το άτομο εκτίθεται σταδιακά και ελεγχόμενα στις καταστάσεις που πυροδοτούν τις ιδεοληψίες του, ενώ ταυτόχρονα αποτρέπεται από την εκτέλεση των τελετουργιών. Έτσι, ο εγκέφαλος μαθαίνει ότι το άγχος μπορεί να υποχωρήσει και χωρίς την τελετουργία — και ο κύκλος σπάει.

​

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ψυχοθεραπεία συνδυάζεται με φαρμακευτική αγωγή, σε συνεργασία με ψυχίατρο. Αυτός ο συνδυασμός έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματικός για πιο σύνθετα κλινικά προφίλ.

Το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της ΙΨΑ Δ είναι ότι ο ίδιος ο πάσχων γνωρίζει — κάπου βαθιά — ότι οι φόβοι του είναι δυσανάλογοι. Και όμως δεν μπορεί να σταματήσει. Αυτή η εσωτερική σύγκρουση, μεταξύ λογικής και συναισθηματικής επιταγής, είναι από μόνη της εξαντλητική.

​

Αν αναγνωρίζετε σε αυτές τις γραμμές κάτι που βιώνετε — έστω και μερικώς — να ξέρετε ότι δεν πρόκειται για «ιδιοτροπία» ούτε για κάτι που πρέπει να κρύψετε. Πρόκειται για μια κατάσταση που έχει όνομα, έχει μηχανισμούς που η επιστήμη κατανοεί, και — το σημαντικότερο — έχει θεραπεία.

​

Το πρώτο βήμα είναι να μιλήσετε με κάποιον που μπορεί να σας βοηθήσει να το κατανοήσετε.