Σχήμα αυτοθυσίας: πότε χάνεις τον εαυτό σου

Υπάρχουν άνθρωποι που είναι πάντα διαθέσιμοι. Θα ακούσουν, θα βοηθήσουν, θα σηκώσουν βάρος που δεν τους αναλογεί και συχνά θα πουν «δεν πειράζει, εγώ αντέχω». Αν όμως αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε αυτό το μοτίβο, αξίζει να σταθείς λίγο εδώ. Το σχήμα αυτοθυσίας: όταν φροντίζεις όλους εκτός από τον εαυτό σου, δεν είναι απλώς «καλοσύνη» ή «ευαισθησία». Μπορεί να είναι ένας βαθύς ψυχικός τρόπος λειτουργίας που σε φέρνει συστηματικά σε δεύτερη θέση. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε τι είναι το σχήμα αυτοθυσίας, πώς δημιουργείται, πώς επηρεάζει σχέσεις, άγχος και εξάντληση, και τι μπορείς να αρχίσεις να αλλάζεις στην καθημερινότητά σου με τρόπο ρεαλιστικό και σταθερό.

Τι είναι το σχήμα αυτοθυσίας

Στη θεραπευτική πράξη, το σχήμα αυτοθυσίας περιγράφει μια σταθερή τάση να βάζεις τις ανάγκες των άλλων πάνω από τις δικές σου, όχι περιστασιακά αλλά ως κανόνα. Συνήθως συνοδεύεται από την αίσθηση ότι αν δεν φροντίσεις εσύ, κάτι θα πάει στραβά, κάποιος θα πληγωθεί ή θα θεωρηθείς εγωιστής. Έτσι, η φροντίδα προς τους άλλους γίνεται σχεδόν υποχρέωση και η φροντίδα προς τον εαυτό μοιάζει πολυτέλεια ή ενοχή.

Αυτό το μοτίβο έχει περιγραφεί στη θεραπεία σχημάτων ως ένα σχήμα που συχνά σχετίζεται με υπερβολική υπευθυνότητα, φόβο απόρριψης ή βαθιά ανάγκη να παραμένεις χρήσιμος για να νιώθεις ασφαλής στη σχέση (Young et al., 2003). Δεν σημαίνει ότι κάθε δοτικός άνθρωπος έχει πρόβλημα. Η διαφορά βρίσκεται στο κόστος. Όταν η προσφορά γίνεται χρόνια αυτοπαραμέληση, τότε κάτι χρειάζεται προσοχή.

Σχήμα αυτοθυσίας: όταν φροντίζεις όλους εκτός από τον εαυτό σου

Στην καθημερινότητα, αυτό δεν φαίνεται πάντα θεαματικά. Μπορεί να εμφανίζεται σε μικρές, επαναλαμβανόμενες στιγμές. Λες «ναι» ενώ θέλεις να πεις «όχι». Ακυρώνεις ξεκούραση για να μη δυσαρεστήσεις κάποιον. Ακούς όλους, αλλά δυσκολεύεσαι να ζητήσεις βοήθεια. Μπαίνεις στον ρόλο του σταθερού ανθρώπου της παρέας, του συντρόφου, της οικογένειας, της δουλειάς.

Στην αρχή, αυτό συχνά επιβραβεύεται. Οι άλλοι σε θεωρούν αξιόπιστο, δοτικό, ώριμο. Όμως μέσα σου μπορεί να μεγαλώνουν η κόπωση, ο θυμός που δεν εκφράζεται και ένα κρυφό παράπονο ότι κανείς δεν σε φροντίζει όπως φροντίζεις εσύ. Αυτή είναι μια από τις πιο οδυνηρές πλευρές του σχήματος αυτοθυσίας: σε απομακρύνει από τις ανάγκες σου και ταυτόχρονα σε κάνει να νιώθεις μόνος μέσα στις σχέσεις.

Πώς δημιουργείται αυτό το μοτίβο

Συνήθως δεν ξεκινά στην ενήλικη ζωή. Πολλοί άνθρωποι που δυσκολεύονται να βάλουν τον εαυτό τους σε προτεραιότητα μεγάλωσαν σε περιβάλλον όπου έμαθαν, άμεσα ή έμμεσα, ότι η αγάπη συνδέεται με το να προσαρμόζονται. Ίσως υπήρχε ένταση στο σπίτι, ένας γονιός με αυξημένες ανάγκες ή ένα οικογενειακό κλίμα όπου το παιδί έπρεπε να είναι «καλό», ήσυχο και ώριμο πριν την ώρα του.

Μερικές φορές το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο: «μην επιβαρύνεις», «κοίτα τους άλλους», «εσύ είσαι δυνατός». Άλλες φορές ήταν πιο σιωπηλό. Το παιδί κατάλαβε ότι για να κρατήσει τη σύνδεση, πρέπει να μην ζητά πολλά. Με τα χρόνια, αυτή η προσαρμογή γίνεται ταυτότητα. Δεν λες απλώς ότι βοηθάς - πιστεύεις ότι αυτός είναι ο ρόλος σου.

Η έρευνα δείχνει ότι τέτοια μοτίβα συνδέονται με πρώιμες σχεσιακές εμπειρίες και μπορεί να συντηρούνται από δυσλειτουργικές πεποιθήσεις γύρω από την αξία, τα όρια και την ευθύνη απέναντι στους άλλους (Bamelis et al., 2014).

Ποια είναι τα σημάδια ότι σε επηρεάζει

Δεν χρειάζεται να βλέπεις τον εαυτό σου σε όλα για να σε αφορά. Συχνά το σχήμα αυτοθυσίας φαίνεται όταν νιώθεις ενοχή μόλις ξεκουραστείς, όταν αγχώνεσαι υπερβολικά για τα προβλήματα των άλλων ή όταν αναλαμβάνεις πράγματα πριν καν σου ζητηθούν. Μπορεί επίσης να δυσκολεύεσαι να καταλάβεις τι θέλεις πραγματικά, επειδή έχεις εκπαιδευτεί να παρατηρείς πρώτα τι χρειάζονται οι γύρω σου.

Σε μια σχέση, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι υποχωρείς συνέχεια για να αποφύγεις ένταση. Στη δουλειά, ότι φορτώνεσαι παραπάνω από όσο αντέχεις. Στην οικογένεια, ότι γίνεσαι ο άνθρωπος που «κρατά τα πάντα». Εξωτερικά μοιάζει λειτουργικό. Εσωτερικά όμως μπορεί να συνοδεύεται από άγχος, συναισθηματική εξάντληση, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή και μια σιωπηλή αγανάκτηση.

Γιατί είναι τόσο δύσκολο να αλλάξει

Επειδή δεν μοιάζει με πρόβλημα. Μοιάζει με αρετή. Και πράγματι, η ενσυναίσθηση, η προσφορά και η φροντίδα είναι πολύτιμα στοιχεία. Το δύσκολο σημείο είναι ότι το σχήμα αυτοθυσίας χρησιμοποιεί αυτές τις αρετές χωρίς μέτρο. Σε πείθει ότι τα όρια είναι σκληρότητα και ότι η προσωπική ανάγκη είναι απειλή για τη σχέση.

Επιπλέον, πολλοί άνθρωποι φοβούνται τι θα συμβεί αν αλλάξουν. «Αν αρχίσω να λέω όχι, θα απομακρυνθούν;», «Αν σταματήσω να προλαβαίνω τους άλλους, θα θεωρηθώ αδιάφορος;». Αυτοί οι φόβοι δεν είναι αμελητέοι. Μερικές σχέσεις πράγματι δυσκολεύονται όταν παύεις να είσαι διαρκώς διαθέσιμος. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάνεις κάτι λάθος. Μερικές φορές απλώς αρχίζεις να φαίνεσαι πιο καθαρά.

Πώς επηρεάζει την ψυχική ισορροπία και τις σχέσεις

Όταν αγνοείς σταθερά τα όριά σου, το σώμα και το συναίσθημα αργά ή γρήγορα αντιδρούν. Μπορεί να εμφανιστεί ένταση, διαρκής κόπωση, ευερεθιστότητα, δυσκολία να χαλαρώσεις ή αίσθημα ότι δίνεις συνεχώς χωρίς να γεμίζεις ποτέ. Σε αρκετές περιπτώσεις, το σχήμα αυτοθυσίας συνδέεται με συμπτώματα άγχους και καταθλιπτικής επιβάρυνσης, ακριβώς επειδή το άτομο ζει για μεγάλο διάστημα αποκομμένο από τις δικές του ανάγκες (Hawke & Provencher, 2011).

Στις σχέσεις, το αποτέλεσμα είναι σύνθετο. Από τη μία, οι άλλοι μπορεί να σε θεωρούν πολύ υποστηρικτικό άνθρωπο. Από την άλλη, η σχέση μπορεί να χάνει την αμοιβαιότητα. Αν δεν λες τι χρειάζεσαι, ο άλλος δεν έχει πραγματική ευκαιρία να σε γνωρίσει ή να σε φροντίσει. Έτσι δημιουργείται μια οικειότητα μονόπλευρη, όπου εσύ δίνεις και οι άλλοι συνηθίζουν να παίρνουν.

Τι μπορείς να κάνεις στην πράξη

Η αλλαγή δεν ξεκινά με μια απότομη μεταμόρφωση. Συνήθως ξεκινά με αναγνώριση. Την επόμενη φορά που θα πας να πεις «ναι» αυτόματα, κάνε μια μικρή παύση και ρώτα τον εαυτό σου: «Το θέλω ή το κάνω από φόβο, ενοχή ή συνήθεια;». Αυτή η ερώτηση από μόνη της μπορεί να ανοίξει χώρο.

Χρήσιμο είναι επίσης να παρατηρείς πού νιώθεις δυσανάλογη ευθύνη. Αν κάποιος γύρω σου δυσκολεύεται, δεν σημαίνει πάντα ότι εσύ πρέπει να τον σώσεις. Η υποστήριξη δεν είναι το ίδιο με την ανάληψη όλου του βάρους. Μπορείς να είσαι παρών χωρίς να ακυρώνεις τον εαυτό σου.

Ένα ακόμη βήμα είναι να αρχίσεις να βάζεις μικρά, συγκεκριμένα όρια. Όχι σε όλα μαζί. Ίσως να απαντήσεις «θα το σκεφτώ και θα σου πω», αντί να δεσμευτείς αμέσως. Ίσως να προστατεύσεις μία ώρα της ημέρας μόνο για ξεκούραση. Ίσως να εκφράσεις μια προτίμηση χωρίς απολογία. Οι μικρές πράξεις έχουν σημασία, γιατί εκπαιδεύουν το νευρικό σύστημα να αντέχει τη δυσφορία του ορίου χωρίς να τη μπερδεύει με κίνδυνο.

Πότε βοηθά η ψυχοθεραπεία

Αν νιώθεις ότι καταλαβαίνεις λογικά το πρόβλημα αλλά στην πράξη επαναλαμβάνεις το ίδιο μοτίβο, αυτό είναι συχνό. Τα βαθιά σχήματα δεν αλλάζουν μόνο με επίγνωση. Χρειάζονται επεξεργασία, συναισθηματική κατανόηση και νέες εμπειρίες μέσα σε μια ασφαλή θεραπευτική σχέση. Η θεραπεία μπορεί να σε βοηθήσει να δεις από πού έμαθες να φροντίζεις τους άλλους εις βάρος σου, ποιες ενοχές ενεργοποιούνται όταν βάζεις όρια και πώς να χτίσεις μια πιο ισορροπημένη σχέση με τον εαυτό σου.

Για ανθρώπους που ζουν στην Αθήνα με απαιτητικό ρυθμό ή για Έλληνες του εξωτερικού που σηκώνουν πολλαπλούς ρόλους χωρίς κοντινό υποστηρικτικό δίκτυο, αυτό το μοτίβο συχνά περνά απαρατήρητο για χρόνια. Ακριβώς επειδή φαίνεται «λειτουργικό». Όμως η λειτουργικότητα δεν είναι το ίδιο με την ψυχική φροντίδα.

Η θεραπευτική δουλειά εδώ δεν σε κάνει λιγότερο δοτικό άνθρωπο. Σε βοηθά να δίνεις χωρίς να αδειάζεις. Να συνδέεσαι χωρίς να χάνεσαι. Και να καταλάβεις ότι η αξία σου δεν εξαρτάται από το πόσο απαραίτητος είσαι για όλους τους άλλους.

Μια πιο ώριμη μορφή φροντίδας

Η πραγματική φροντίδα δεν απαιτεί αυτοεγκατάλειψη. Μπορείς να αγαπάς, να στηρίζεις και να είσαι διαθέσιμος χωρίς να προδίδεις συνεχώς τον εαυτό σου. Αυτό δεν γίνεται από τη μία μέρα στην άλλη, ούτε χωρίς εσωτερικές αντιστάσεις. Γίνεται όμως βήμα βήμα, όταν αρχίζεις να πιστεύεις ότι και οι δικές σου ανάγκες αξίζουν χώρο.

Αν έχεις μάθει να είσαι ο άνθρωπος που αντέχει τα πάντα, ίσως ήρθε η στιγμή να μάθεις κάτι πιο δύσκολο αλλά πιο αληθινό: να αντέχεις και την ιδέα ότι δεν χρειάζεται να κουβαλάς τους πάντες.

Βιβλιογραφία

Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305-322.

Hawke, L. D., & Provencher, M. D. (2011). Early maladaptive schemas among patients diagnosed with bipolar disorder. Journal of Affective Disorders, 133(3), 803-806.

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.