Burnout και ηγεσία: πότε αρχίζει η φθορά

Υπάρχει μια στιγμή που ο άνθρωπος που «κρατά τα πάντα όρθια» αρχίζει να αδειάζει εσωτερικά, χωρίς αυτό να φαίνεται αμέσως στους άλλους. Εκεί ακριβώς συναντιούνται το burnout και ηγεσία. Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να εξηγήσει με απλό και επιστημονικά τεκμηριωμένο τρόπο γιατί οι άνθρωποι σε θέσεις ευθύνης είναι συχνά πιο εκτεθειμένοι στην εξουθένωση, πώς εκδηλώνεται στην καθημερινότητα και τι μπορεί να βοηθήσει πριν η φθορά γίνει βαθιά. Θα δούμε όχι μόνο τα προφανή σημάδια, όπως η κούραση και η ευερεθιστότητα, αλλά και τις πιο ήσυχες μορφές burnout, όπως η συναισθηματική απόσταση, η απώλεια νοήματος και η δυσκολία στις σχέσεις - μέσα και έξω από τη δουλειά.

Τι σημαίνει πραγματικά το burnout στην ηγεσία

Όταν μιλάμε για burnout, δεν εννοούμε απλώς ότι κάποιος είναι πολύ κουρασμένος. Η επαγγελματική εξουθένωση αφορά μια πιο σταθερή κατάσταση σωματικής και ψυχικής φθοράς, που συνδέεται με χρόνιο εργασιακό στρες το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά. Συνήθως περιλαμβάνει τρία βασικά στοιχεία: εξάντληση, αυξημένη εσωτερική απόσταση από τη δουλειά και μειωμένη αίσθηση αποτελεσματικότητας (World Health Organization, 2019).

Στην ηγεσία, αυτό παίρνει μια ιδιαίτερη μορφή. Ένας άνθρωπος μπορεί να συνεχίζει να λειτουργεί, να πηγαίνει σε συναντήσεις, να παίρνει αποφάσεις και να φαίνεται «ικανός», ενώ εσωτερικά νιώθει άδειος, αποσυνδεδεμένος και μόνιμα σε επιφυλακή. Πολλοί ηγέτες δεν επιτρέπουν στον εαυτό τους να παραδεχτεί ότι δυσκολεύεται, γιατί έχουν μάθει να ταυτίζουν την αντοχή με την αξία τους.

Αυτό είναι ένα από τα πιο δύσκολα σημεία. Ηγεσία συχνά σημαίνει ευθύνη, έκθεση, μοναξιά στις αποφάσεις και αίσθηση ότι δεν υπάρχει πολύς χώρος για αδυναμία. Όμως η συνεχής αυτοσυγκράτηση έχει κόστος.

Γιατί το burnout και ηγεσία συνδέονται τόσο συχνά

Οι άνθρωποι σε θέσεις ευθύνης δεν επιβαρύνονται μόνο από τον όγκο της δουλειάς. Επιβαρύνονται και από τον ρόλο. Καλούνται να είναι σταθεροί όταν οι άλλοι αγχώνονται, διαθέσιμοι όταν οι άλλοι αποσύρονται, καθαροί στη σκέψη όταν το πλαίσιο είναι θολό. Αυτό δημιουργεί ένα χρόνιο ψυχικό φορτίο που δεν μετριέται εύκολα σε ώρες εργασίας.

Συχνά υπάρχει και κάτι ακόμη: η εσωτερική πεποίθηση ότι «αν δεν το κρατήσω εγώ, θα καταρρεύσει». Αυτή η πεποίθηση μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο αποδοτικό για χρόνια, αλλά τον εμποδίζει να ζητήσει βοήθεια, να βάλει όρια ή να αναγνωρίσει ότι έχει αρχίσει να φθείρεται.

Η έρευνα δείχνει ότι το burnout σχετίζεται όχι μόνο με υπερβολικές απαιτήσεις, αλλά και με χαμηλό έλεγχο, ανεπαρκή υποστήριξη, σύγκρουση αξιών και αίσθηση αδικίας στο εργασιακό περιβάλλον (Maslach & Leiter, 2016). Έτσι, κάποιος μπορεί να έχει «καλή θέση» και παρ' όλα αυτά να βιώνει σοβαρή εξουθένωση.

Σημάδια που συχνά περνούν απαρατήρητα

Η εξουθένωση στην ηγεσία δεν εμφανίζεται πάντα με θεαματικό τρόπο. Μπορεί να ξεκινήσει αθόρυβα. Ένα άτομο που παλιότερα είχε υπομονή αρχίζει να εκνευρίζεται εύκολα. Κάποιος που ήταν παρών στις σχέσεις του γίνεται απόμακρος. Η δουλειά συνεχίζεται, αλλά χωρίς εσωτερική επαφή.

Μερικά συχνά σημάδια είναι η μόνιμη κόπωση που δεν περνά με τον ύπνο, η αίσθηση ότι όλα είναι επείγοντα, η δυσκολία συγκέντρωσης, η αναβλητικότητα σε αποφάσεις που παλιότερα έβγαιναν φυσικά και μια κρυφή πικρία προς τους ανθρώπους που ζητούν συνεχώς κάτι. Επίσης, πολλοί περιγράφουν ότι δεν χαίρονται πια ούτε τις επιτυχίες τους.

Σημαντικό είναι και το τι συμβαίνει εκτός δουλειάς. Το burnout μπορεί να φανεί στη σχέση με τον σύντροφο, στα παιδιά, στους φίλους ή στο σώμα - με πονοκεφάλους, ένταση, διαταραγμένο ύπνο ή αίσθηση ότι δεν «κατεβαίνουν οι στροφές». Αν αναγνωρίζετε κάτι από αυτά, δεν σημαίνει ότι έχετε αποτύχει. Σημαίνει ότι το σύστημά σας ζητά προσοχή.

Όταν η απόδοση μένει ψηλά αλλά η ψυχική αντοχή πέφτει

Ένα δύσκολο παράδοξο είναι ότι αρκετοί άνθρωποι με burnout συνεχίζουν να αποδίδουν. Αυτό συχνά τους μπερδεύει. Σκέφτονται: «Αφού τα καταφέρνω, μάλλον υπερβάλλω». Στην πραγματικότητα, η υψηλή λειτουργικότητα δεν αποκλείει την ψυχική εξάντληση.

Κάποιες φορές, μάλιστα, τη συγκαλύπτει. Η υπερλειτουργία μπορεί να είναι τρόπος άμυνας. Όσο ο άνθρωπος κινείται ασταμάτητα, δεν έρχεται σε επαφή με το πόσο έχει επιβαρυνθεί. Όμως αυτό συνήθως δεν κρατά για πάντα. Κάποια στιγμή εμφανίζονται λάθη, κυνισμός, απομόνωση ή μια έντονη αίσθηση κενού.

Η βιβλιογραφία γύρω από το χρόνιο στρες δείχνει ότι όταν η ενεργοποίηση παραμένει υψηλή για μεγάλο διάστημα, επηρεάζονται η ρύθμιση του συναισθήματος, η προσοχή και η ποιότητα των αποφάσεων (McEwen, 2017). Για έναν άνθρωπο που ηγείται, αυτό δεν είναι μικρό θέμα. Δεν αφορά μόνο την προσωπική ευεξία, αλλά και τον τρόπο που σχετίζεται, επικοινωνεί και καθοδηγεί.

Τι βοηθά στην πράξη

Η αντιμετώπιση του burnout δεν είναι θέμα μιας μικρής άδειας ή καλύτερης οργάνωσης χρόνου. Αυτά μπορεί να βοηθήσουν, αλλά συχνά δεν αρκούν όταν η φθορά είναι ήδη προχωρημένη. Χρειάζεται πιο ουσιαστική επαναξιολόγηση του τρόπου που εργάζεστε και του τρόπου που φροντίζετε τον εαυτό σας.

Πρώτα, έχει σημασία να ονομάσετε αυτό που συμβαίνει χωρίς ντροπή. Το «είμαι απλώς πιεσμένος» μερικές φορές καθυστερεί τη φροντίδα. Αν υπάρχει επίμονη εξάντληση, απομάκρυνση από τη δουλειά και αίσθηση μειωμένης αποτελεσματικότητας, αξίζει να το πάρετε σοβαρά.

Έπειτα, χρειάζεται να δείτε πού ακριβώς βρίσκεται η βασική διαρροή ενέργειας. Είναι ο υπερβολικός φόρτος; Η έλλειψη ορίων; Η δυσκολία να εμπιστευτείτε και να μοιράσετε ευθύνες; Η αίσθηση ότι πρέπει να είστε συνεχώς διαθέσιμος; Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι burnout για τους ίδιους λόγους. Εκεί βρίσκεται και το «εξαρτάται» που είναι τόσο σημαντικό.

Πρακτικά, βοηθούν μικρές αλλά σταθερές παρεμβάσεις. Να οριστούν ώρες μη διαθεσιμότητας. Να μειωθούν τα περιττά σημεία τριβής στην καθημερινότητα. Να μπουν ρεαλιστικές προτεραιότητες αντί για ένα μόνιμο καθεστώς έκτακτης ανάγκης. Να υπάρχει χώρος μέσα στην εβδομάδα όπου δεν παράγετε, αλλά ανακτάτε.

Για αρκετούς ανθρώπους, κρίσιμο βήμα είναι να επεξεργαστούν και το ψυχικό υπόστρωμα που τους οδηγεί στην υπερκόπωση. Την ανάγκη να αποδεικνύουν συνεχώς την αξία τους. Την ενοχή όταν ξεκουράζονται. Τον φόβο ότι αν χαλαρώσουν, θα πάψουν να είναι χρήσιμοι. Αυτά δεν λύνονται μόνο με ένα καλύτερο ημερολόγιο.

Η θεραπευτική διάσταση του burnout και ηγεσία

Όταν η εξουθένωση έχει αρχίσει να επηρεάζει τη σκέψη, τη διάθεση και τις σχέσεις, η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει ένα σταθερό πλαίσιο κατανόησης και αλλαγής. Όχι μόνο για να «αντέξετε περισσότερο», αλλά για να μην χρειάζεται να ζείτε μόνιμα στο όριο.

Σε μια θεραπευτική διαδικασία, ο στόχος δεν είναι να διορθωθεί απλώς η συμπεριφορά. Είναι να κατανοήσετε πώς φτάσατε ως εδώ, ποια εσωτερικά μοτίβα σας κρατούν σε υπερένταση και τι σημαίνει για εσάς προσωπικά η επιτυχία, η ευθύνη και το δικαίωμα στην ανάπαυση. Αυτό έχει ιδιαίτερη αξία για ανθρώπους που στηρίζουν πολλούς άλλους αλλά δυσκολεύονται να στηριχθούν οι ίδιοι.

Για ορισμένους, βοηθά επίσης μια πιο συστηματική ψυχολογική αξιολόγηση όταν υπάρχει σύγχυση για το τι ακριβώς συμβαίνει. Όχι για να μπουν ταμπέλες, αλλά για να αποκτήσει η εικόνα μεγαλύτερη καθαρότητα και να σχεδιαστεί πιο στοχευμένη υποστήριξη.

Ηγεσία χωρίς εξουθένωση δεν σημαίνει τελειότητα

Πολλοί πιστεύουν ότι για να προστατευτούν από το burnout πρέπει να γίνουν απόλυτα οργανωμένοι, ήρεμοι και ισορροπημένοι. Αυτό είναι μια ακόμη παγίδα τελειοθηρίας. Η πιο ρεαλιστική προσέγγιση είναι διαφορετική: να αναγνωρίζετε νωρίτερα τα όριά σας, να ακούτε τα προειδοποιητικά σήματα και να επιτρέπετε πιο βιώσιμους ρυθμούς.

Η καλή ηγεσία δεν φαίνεται μόνο στο πόσα αντέχετε. Φαίνεται και στο αν μπορείτε να παραμένετε ανθρώπινος, παρών και συνδεδεμένος με τις αξίες σας. Όταν η επιτυχία χτίζεται πάνω σε μόνιμη εσωτερική εξάντληση, το κόστος αργά ή γρήγορα εμφανίζεται.

Αν νιώθετε ότι έχετε αρχίσει να λειτουργείτε μόνο από υποχρέωση, χωρίς ανάσα και χωρίς χαρά, ίσως δεν χρειάζεστε περισσότερη πίεση για να «συνέλθετε». Ίσως χρειάζεστε έναν πιο ειλικρινή τρόπο να σταθείτε απέναντι στον εαυτό σας - με σοβαρότητα, αλλά και με φροντίδα.

Βιβλιογραφία

Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103-111.

McEwen, B. S. (2017). Neurobiological and systemic effects of chronic stress. Chronic Stress, 1, 1-11.

World Health Organization. (2019). Burn-out an occupational phenomenon: International Classification of Diseases 11th Revision (ICD-11).

West, C. P., Dyrbye, L. N., & Shanafelt, T. D. (2018). Physician burnout: Contributors, consequences and solutions. Journal of Internal Medicine, 283(6), 516-529.