Σύνδρομο impostor σε στελέχη: πώς φαίνεται

Υπάρχουν στελέχη που φτάνουν σε θέση ευθύνης, λαμβάνουν θετικό feedback, πετυχαίνουν στόχους και παρ’ όλα αυτά σκέφτονται κρυφά: «Κάποια στιγμή θα καταλάβουν ότι δεν είμαι όσο ικανός δείχνω». Αυτό είναι συχνά το σύνδρομο impostor σε στελέχη - μια επίμονη αίσθηση ότι η επιτυχία δεν οφείλεται στην αξία ή στην επάρκειά σας, αλλά στην τύχη, στην υπερπροσπάθεια ή στις προσδοκίες των άλλων. Σε αυτό το άρθρο θα δείτε πώς εκδηλώνεται στην επαγγελματική ζωή, γιατί είναι πιο συχνό απ’ όσο φαίνεται σε ανθρώπους με ευθύνη και υψηλές απαιτήσεις, ποια σημάδια χρειάζεται να προσέξετε και ποιες πρακτικές κινήσεις μπορούν να μειώσουν το βάρος που κουβαλάτε στην καθημερινότητά σας.

Τι είναι το σύνδρομο impostor σε στελέχη

Ο όρος περιγράφει μια εσωτερική εμπειρία αμφιβολίας, παρά την αντικειμενική επάρκεια και τα απτά αποτελέσματα. Το άτομο μπορεί να αποδίδει τις επιτυχίες του σε εξωτερικούς παράγοντες και να ζει με τον φόβο ότι αργά ή γρήγορα θα «αποκαλυφθεί» ως ανεπαρκές. Η αρχική περιγραφή του φαινομένου έγινε από τις Clance και Imes, που παρατήρησαν ότι άτομα με υψηλές επιδόσεις συχνά δυσκολεύονται να εσωτερικεύσουν την επιτυχία τους (Clance & Imes, 1978).

Στα στελέχη, η εικόνα αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Όταν κάποιος καλείται να ηγηθεί, να πάρει αποφάσεις, να αντέξει πίεση και να δώσει κατεύθυνση σε άλλους, η εσωτερική αμφισβήτηση δεν μένει μόνο μέσα του. Μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που δουλεύει, επικοινωνεί και σχετίζεται με την ομάδα του.

Γιατί εμφανίζεται συχνά σε ανθρώπους με ευθύνη

Το παράδοξο είναι ότι το σύνδρομο impostor δεν αφορά συνήθως την έλλειψη ικανότητας. Συχνά αφορά ακριβώς το αντίθετο: ανθρώπους επιμελείς, απαιτητικούς με τον εαυτό τους και ιδιαίτερα ευσυνείδητους. Όσο πιο ψηλά ανεβαίνουν οι ευθύνες, τόσο λιγότερες γίνονται οι βεβαιότητες. Οι αποφάσεις έχουν κόστος, η έκθεση μεγαλώνει και η σύγκριση με άλλους εντείνεται.

Σε ορισμένα περιβάλλοντα εργασίας, η κουλτούρα ενισχύει αυτή την εμπειρία. Όταν η αξία μετριέται μόνο με επιδόσεις, όταν το λάθος βιώνεται σαν προσωπική αποτυχία ή όταν η συνεχής διαθεσιμότητα θεωρείται απόδειξη αφοσίωσης, τότε η εσωτερική φωνή της ανεπάρκειας δυναμώνει. Η έρευνα δείχνει ότι το φαινόμενο συνδέεται με άγχος, τελειοθηρία και εξουθένωση, ειδικά σε απαιτητικούς επαγγελματικούς ρόλους (Bravata et al., 2020).

Πώς φαίνεται στην πράξη

Το σύνδρομο impostor σε στελέχη δεν εμφανίζεται πάντα ως εμφανής ανασφάλεια. Πολλές φορές κρύβεται πίσω από συμπεριφορές που κοινωνικά επιβραβεύονται. Ένα στέλεχος μπορεί να δουλεύει υπερβολικά πολλές ώρες για να νιώθει «καλυμμένο», να προετοιμάζεται εξαντλητικά πριν από κάθε παρουσίαση ή να αποφεύγει να ζητήσει βοήθεια για να μη θεωρηθεί αδύναμο.

Άλλες φορές εκδηλώνεται ως δυσκολία να αποδεχτείτε ένα κομπλιμέντο ή μια προαγωγή. Αντί να σκεφτείτε «το άξιζα», ίσως πιάνετε τον εαυτό σας να λέει «έτυχε», «ήταν εύκολη περίοδος», «οι άλλοι με υπερεκτιμούν». Αυτό το μοτίβο στερεί μια βασική ψυχική λειτουργία: την εσωτερική κατοχύρωση της προσπάθειας και της αξίας.

Μπορεί επίσης να δείτε υπερανάλυση, αναβλητικότητα σε κρίσιμες αποφάσεις ή δυσκολία στην ανάθεση. Αν βαθιά μέσα σας φοβάστε ότι δεν είστε αρκετός, είναι πιθανό να αισθάνεστε ότι πρέπει να ελέγχετε τα πάντα προσωπικά. Βραχυπρόθεσμα αυτό δίνει αίσθηση ασφάλειας. Μακροπρόθεσμα αυξάνει την ένταση, φθείρει τις σχέσεις και μειώνει την αποτελεσματικότητα.

Όταν η επιτυχία δεν ηρεμεί ποτέ

Ένα χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι καμία επιτυχία δεν αρκεί. Η ολοκλήρωση ενός έργου φέρνει ανακούφιση μόνο για λίγο και γρήγορα ακολουθεί η επόμενη ανησυχία. Η εσωτερική σκέψη δεν είναι «τα κατάφερα», αλλά «πρέπει να αποδείξω ξανά ότι αξίζω τη θέση μου». Αυτό δημιουργεί έναν κύκλο συνεχούς έντασης που μοιάζει με υψηλή απόδοση, αλλά στην πραγματικότητα έχει μεγάλο ψυχικό κόστος.

Τι δεν είναι

Χρειάζεται μια διάκριση. Το να αμφιβάλλετε κάποιες στιγμές για τον εαυτό σας δεν σημαίνει αυτόματα ότι βιώνετε σύνδρομο impostor. Η αμφιβολία σε νέους ρόλους ή μετά από μια αποτυχία μπορεί να είναι φυσιολογική και ακόμη χρήσιμη. Βοηθά να μαθαίνετε, να προσαρμόζεστε και να μη λειτουργείτε με αλαζονεία.

Το ζήτημα αρχίζει όταν η αμφιβολία γίνεται μόνιμος εσωτερικός φακός. Όταν, παρά τα δεδομένα, ο εαυτός σας παραμένει «υπό κατηγορία». Όταν η αναγνώριση δεν σας αγγίζει και η επίδοση γίνεται το μόνο μέσο για να αντέξετε το άγχος σας.

Από πού τροφοδοτείται

Δεν υπάρχει μία μόνο αιτία. Για κάποιους, το υπόβαθρο σχετίζεται με πρώιμα πρότυπα όπου η αξία ήταν στενά δεμένη με την επίδοση. Για άλλους, παίζει ρόλο μια οικογενειακή ή επαγγελματική κουλτούρα που εξυμνεί την τελειότητα και αφήνει λίγο χώρο για αβεβαιότητα. Υπάρχουν επίσης άνθρωποι που ανήκουν σε περιβάλλοντα όπου νιώθουν ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύουν ότι «χωρούν» εκεί, κάτι που εντείνει το αίσθημα ότι κρίνονται αυστηρότερα.

Η τελειοθηρία είναι συχνός επιβαρυντικός παράγοντας. Όταν το εσωτερικό κριτήριο δεν είναι «να κάνω καλή δουλειά» αλλά «να μην υπάρξει κανένα περιθώριο κριτικής», η δουλειά μετατρέπεται σε δοκιμασία αυτοαξίας. Η βιβλιογραφία έχει συνδέσει το impostor phenomenon με δυσκολίες στην αυτοσυμπόνια και με αυξημένη αυτοκριτική (Sakulku & Alexander, 2011).

Τι βοηθά πραγματικά

Το πρώτο βήμα δεν είναι να πείσετε βίαια τον εαυτό σας ότι «είστε εξαιρετικός». Συνήθως αυτό δεν λειτουργεί, γιατί έρχεται σε σύγκρουση με μια βαθύτερη πεποίθηση. Πιο χρήσιμο είναι να αρχίσετε να παρατηρείτε το μοτίβο με ακρίβεια. Πότε ενεργοποιείται; Πριν από αξιολόγηση; Μετά από επιτυχία; Όταν συγκρίνεστε με πιο έμπειρους ανθρώπους;

Έπειτα, χρειάζεται να ξεχωρίσετε τα δεδομένα από την ερμηνεία. Το δεδομένο μπορεί να είναι ότι αναλάβατε μια νέα θέση με αυξημένη ευθύνη. Η ερμηνεία μπορεί να είναι «με επέλεξαν κατά λάθος». Όταν αυτά τα δύο μπερδεύονται, η σκέψη μοιάζει με αλήθεια ενώ είναι υπόθεση. Αυτή η διάκριση είναι βασική στην ψυχοθεραπευτική δουλειά με την αυτοαμφισβήτηση.

Μικρές παρεμβάσεις με μεγάλο όφελος

Κρατήστε ένα αρχείο επιτευγμάτων με συγκεκριμένα στοιχεία, όχι γενικές δηλώσεις. Τι κάνατε, ποια δυσκολία αντιμετωπίσατε, ποιο ήταν το αποτέλεσμα, τι δεξιότητες χρησιμοποιήσατε. Αυτό δεν γίνεται για να τροφοδοτήσετε τον ναρκισσισμό σας, αλλά για να εκπαιδεύσετε τον νου να αναγνωρίζει τεκμήρια.

Μιλήστε με έναν άνθρωπο που εμπιστεύεστε και που μπορεί να σας δώσει ρεαλιστική ανατροφοδότηση. Όχι μόνο ενθάρρυνση, αλλά και μέτρο. Η ανοιχτή συζήτηση συχνά σπάει την ψευδαίσθηση ότι «μόνο εγώ νιώθω έτσι». Πολλά στελέχη βιώνουν παρόμοιες σκέψεις, απλώς σπάνια το ομολογούν.

Δώστε προσοχή και στη γλώσσα σας. Η φράση «δεν είμαι αρκετός» δεν περιγράφει μια συγκεκριμένη δυσκολία, αλλά μια συνολική καταδίκη του εαυτού. Αντί γι’ αυτό, δοκιμάστε πιο ακριβείς διατυπώσεις, όπως «σε αυτό το κομμάτι χρειάζομαι περισσότερη εξοικείωση» ή «αυτός ο ρόλος με εκθέτει περισσότερο και με αγχώνει». Η ακρίβεια μειώνει την καταστροφολογία.

Πότε αξίζει να ζητήσετε υποστήριξη

Αν παρατηρείτε ότι η εσωτερική αυτή πίεση έχει γίνει σταθερό κομμάτι της καθημερινότητάς σας, αν δυσκολεύεστε να χαρείτε όσα πετυχαίνετε, αν η δουλειά έχει μετατραπεί σε διαρκή επιτήρηση του εαυτού ή αν οι σχέσεις σας επηρεάζονται από υπερένταση και έλεγχο, τότε αξίζει να το δείτε πιο προσεκτικά.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει όχι μόνο στη μείωση των συμπτωμάτων άγχους, αλλά και στην κατανόηση του εσωτερικού σεναρίου που σας ωθεί να λειτουργείτε έτσι. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μια πιο ολοκληρωμένη ψυχολογική αξιολόγηση βοηθά να ξεκαθαρίσει το προφίλ προσωπικότητας, ο τρόπος διαχείρισης του στρες και τα μοτίβα αυτοεικόνας, ώστε η παρέμβαση να είναι πιο στοχευμένη και ουσιαστική. Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για ανθρώπους που έχουν μάθει να λειτουργούν αποδοτικά προς τα έξω, ενώ μέσα τους νιώθουν εξαντλημένοι.

Το δύσκολο σημείο που φέρνει αλλαγή

Η αλλαγή δεν έρχεται όταν εξαφανιστεί κάθε αμφιβολία. Έρχεται όταν σταματήσετε να θεωρείτε την αμφιβολία απόδειξη ανεπάρκειας. Ένα ώριμο στέλεχος δεν είναι αυτό που δεν φοβάται ποτέ ότι θα αποτύχει. Είναι αυτό που μπορεί να αντέξει την αβεβαιότητα χωρίς να καταρρέει η αίσθηση της αξίας του.

Αν αναγνωρίζετε τον εαυτό σας σε αυτά τα μοτίβα, ίσως δεν χρειάζεστε περισσότερη πίεση, αλλά περισσότερο χώρο για ειλικρίνεια, παρατήρηση και αναθεώρηση. Μερικές φορές η πιο ουσιαστική επαγγελματική εξέλιξη ξεκινά όταν δεν προσπαθείτε άλλο να αποδείξετε ότι αξίζετε τη θέση σας, αλλά αρχίζετε να την κατοικείτε.

Αναφορές

Bravata, D. M., Watts, S. A., Keefer, A. L., Madhusudhan, D. K., Taylor, K. T., Clark, D. M., Nelson, R. S., Cokley, K. O., & Hagg, H. K. (2020). Prevalence, predictors, and treatment of impostor syndrome: a systematic review. Journal of General Internal Medicine, 35(4), 1252-1275.

Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), 241-247.

Sakulku, J., & Alexander, J. (2011). The impostor phenomenon. International Journal of Behavioral Science, 6(1), 73-92.