Πώς να διαχειριστείς δύσκολα στελέχη με CBT

Υπάρχουν στιγμές στη δουλειά που δεν σε εξαντλεί ο φόρτος, αλλά η συμπεριφορά ενός ανθρώπου στην ομάδα. Ένα στέλεχος που αντιδρά απότομα, ακυρώνει ιδέες, δημιουργεί ένταση ή μοιάζει μόνιμα αμυντικό μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο την απόδοση, αλλά και τη δική σου ψυχική ισορροπία. Αν αναρωτιέσαι πώς να διαχειριστείς δύσκολα στελέχη/συμπεριφορές στην ομάδα σου με CBT, ο σκοπός αυτού του άρθρου είναι να σου δώσει ένα πρακτικό και ανθρώπινο πλαίσιο. Θα δεις πώς η γνωσιακή-συμπεριφορική προσέγγιση μπορεί να σε βοηθήσει να αναγνωρίσεις μοτίβα σκέψης, να ρυθμίσεις τη δική σου αντίδραση και να παρέμβεις πιο αποτελεσματικά, χωρίς άσκοπη σύγκρουση ή παθητικότητα.

Τι σημαίνει να διαχειρίζεσαι δύσκολες συμπεριφορές με CBT

Η CBT δεν είναι απλώς μια τεχνική για το άγχος. Είναι ένας τρόπος να καταλαβαίνεις τη σχέση ανάμεσα στις σκέψεις, το συναίσθημα και τη συμπεριφορά. Στον εργασιακό χώρο αυτό είναι πολύ χρήσιμο, γιατί συχνά δεν αντιδρούμε μόνο σε αυτό που κάνει ο άλλος, αλλά και στην ερμηνεία που δίνουμε στη συμπεριφορά του.

Παράδειγμα: ένα στέλεχος διακόπτει συνεχώς στις συναντήσεις. Η αυτόματη σκέψη μπορεί να είναι «με υποτιμά» ή «το κάνει επίτηδες για να με εκθέσει». Αυτή η σκέψη γεννά θυμό, άγχος ή πάγωμα. Η αντίδρασή σου μετά μπορεί να γίνει επιθετική ή υπερβολικά υποχωρητική. Η CBT σε βοηθά να σταματήσεις αυτόν τον αυτόματο κύκλο και να απαντήσεις με περισσότερη ακρίβεια και λιγότερη φόρτιση (Beck, 2020).

Αυτό δεν σημαίνει ότι θα δικαιολογήσεις προβληματικές συμπεριφορές. Σημαίνει ότι θα τις διαχειριστείς πιο ψύχραιμα και αποτελεσματικά.

Πώς να διαχειριστείς δύσκολα στελέχη/συμπεριφορές στην ομάδα σου με CBT στην πράξη

Το πρώτο βήμα είναι να ξεχωρίσεις τα γεγονότα από τις ερμηνείες. Γεγονός είναι «διέκοψε τρεις φορές ενώ μιλούσα». Ερμηνεία είναι «θέλει να με μειώσει». Η ερμηνεία μπορεί να είναι σωστή, μπορεί και όχι. Αν όμως πας κατευθείαν σε αυτήν, χάνεις καθαρότητα.

Στη συνέχεια, παρατήρησε την αυτόματη σκέψη σου. Τι λες μέσα σου εκείνη τη στιγμή; Συνήθως οι σκέψεις είναι σύντομες και απόλυτες: «δεν με σέβεται», «πάλι τα ίδια», «δεν αντέχεται». Αυτές οι σκέψεις συχνά συνοδεύονται από γνωσιακές παραμορφώσεις, όπως η προσωποποίηση, η καταστροφοποίηση ή η υπεργενίκευση. Η έρευνα δείχνει ότι η αναγνώριση και αναδόμηση τέτοιων μοτίβων μειώνει τη συναισθηματική αντιδραστικότητα και βελτιώνει την επίλυση προβλημάτων (Clark & Beck, 2011).

Έπειτα, ρώτησε τον εαυτό σου: «Ποια είναι η πιο χρήσιμη, όχι απλώς η πιο αυθόρμητη, αντίδραση εδώ;» Αυτή είναι μια πολύ CBT ερώτηση. Δεν ψάχνεις την τέλεια αντίδραση. Ψάχνεις εκείνη που υπηρετεί τον στόχο σου: να προστατεύσεις τη συνεργασία, να βάλεις όρια ή να διορθώσεις μια επαναλαμβανόμενη δυσλειτουργία.

Τα 4 βήματα της CBT μπροστά σε ένα δύσκολο στέλεχος

1. Κατέγραψε το μοτίβο

Αν μια συμπεριφορά επαναλαμβάνεται, μην βασίζεσαι μόνο στην εντύπωσή σου. Σημείωσε πότε εμφανίζεται, σε ποιο πλαίσιο, με ποιους παρόντες και τι ακολουθεί μετά. Μπορεί να παρατηρήσεις ότι το άτομο γίνεται επιθετικό μόνο όταν αμφισβητείται δημόσια ή μόνο όταν υπάρχουν αυστηρές προθεσμίες.

Αυτό έχει αξία γιατί σου δίνει στοιχεία αντί για γενικές κρίσεις όπως «είναι δύσκολος χαρακτήρας». Στην πράξη, η συγκεκριμενοποίηση μειώνει την ένταση και αυξάνει την πιθανότητα αποτελεσματικής παρέμβασης.

2. Έλεγξε τις δικές σου σκέψεις πριν μιλήσεις

Αν πας σε μια συζήτηση με το σχήμα «πρέπει να αλλάξει άμεσα» ή «αν δεν το χειριστώ τέλεια, θα χάσω τον έλεγχο», είναι πιθανό να μπεις σε θέση μάχης. Πιο λειτουργικές σκέψεις είναι: «δεν χρειάζεται να λύσω τα πάντα σήμερα» ή «μπορώ να είμαι σταθερός χωρίς να γίνω σκληρός».

Αυτό το βήμα είναι κρίσιμο, γιατί η συναισθηματική αυτορρύθμιση προηγείται της αποτελεσματικής επικοινωνίας. Η CBT δίνει έμφαση στο ότι δεν ελέγχουμε πάντα το πρώτο μας συναίσθημα, αλλά μπορούμε να επηρεάσουμε το επόμενο βήμα μας (Ellis, 2001).

3. Μίλησε με παρατηρήσεις, όχι με χαρακτηρισμούς

Αν πεις «είσαι τοξικός» ή «είσαι αδύνατο να συνεργαστεί κανείς μαζί σου», το πιθανότερο είναι να πάρεις άμυνα. Αντίθετα, η φράση «στη σημερινή συνάντηση με διέκοψες τρεις φορές και αυτό δυσκόλεψε τη συζήτηση» πατά σε παρατηρήσιμη συμπεριφορά.

Έπειτα πρόσθεσε επίδραση και αίτημα: «Όταν συμβαίνει αυτό, η ομάδα χάνει ροή και αρκετοί αποσύρονται. Θέλω στις επόμενες συναντήσεις να ολοκληρώνει ο καθένας το σημείο του πριν σχολιάσουμε». Αυτό είναι σαφές, σταθερό και λιγότερο κατηγορητικό.

4. Βάλε όρια και έλεγξε τη συνέπεια

Ένα συχνό λάθος είναι να γίνεται μια δύσκολη συζήτηση και μετά να μην αλλάζει τίποτα στην πράξη. Αν έχεις ζητήσει μια διαφορετική συμπεριφορά, χρειάζεται παρακολούθηση. Όχι με τιμωρητική διάθεση, αλλά με συνέπεια.

Μπορείς να πεις: «Το είχαμε συζητήσει και το ξαναείδα σήμερα. Θέλω να το επαναφέρουμε τώρα, γιατί επηρεάζει την ομάδα». Τα όρια χωρίς συνέχεια γίνονται ευχές. Τα όρια με συνέπεια γίνονται πλαίσιο.

Όταν το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο άλλος

Εδώ χρειάζεται ειλικρίνεια. Μερικές φορές το δύσκολο στέλεχος ενεργοποιεί δικά σου ευαίσθητα σημεία. Αν, για παράδειγμα, δυσκολεύεσαι να αντέξεις την απόρριψη, ένας αυστηρός ή απότομος άνθρωπος μπορεί να σε αποσταθεροποιεί περισσότερο απ' όσο θα συνέβαινε σε κάποιον άλλον. Αυτό δεν σημαίνει ότι η συμπεριφορά του είναι αποδεκτή. Σημαίνει όμως ότι ένα μέρος της δουλειάς είναι και εσωτερικό.

Η CBT βοηθά να αναγνωρίσεις βασικές πεποιθήσεις όπως «για να έχω αξία πρέπει να με εγκρίνουν» ή «η σύγκρουση είναι πάντα επικίνδυνη». Τέτοιες πεποιθήσεις επηρεάζουν έντονα τον τρόπο που κινείσαι στον επαγγελματικό χώρο και έχουν συνδεθεί με αυξημένο στρες στις διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις (Hofmann et al., 2012).

Τι να κάνεις αν το στέλεχος έχει δύναμη ή κύρος

Εδώ τα πράγματα θέλουν περισσότερη στρατηγική. Αν ο άνθρωπος που δημιουργεί δυσκολία έχει ανώτερη θέση ή ισχυρή επιρροή, το άμεσο και ωμό confrontation δεν είναι πάντα η καλύτερη πρώτη κίνηση. Η CBT δεν προτείνει παρορμητικότητα. Προτείνει λειτουργική αξιολόγηση της κατάστασης.

Σκέψου ποιος είναι ο ρεαλιστικός στόχος. Θέλεις να αλλάξει ο τρόπος που μιλά στις συναντήσεις; Θέλεις να προστατεύσεις την ομάδα από υποτιμητικά σχόλια; Θέλεις να πάψεις να καταρρέεις κάθε φορά που σε πιέζει; Ο στόχος καθορίζει και την παρέμβαση.

Σε τέτοιες περιπτώσεις βοηθά πολύ η προετοιμασία συγκεκριμένων φράσεων. Για παράδειγμα: «Θέλω να καταλάβω τι χρειάζεστε από εμένα για να λειτουργεί καλύτερα η συνεργασία μας» ή «Όταν η ανατροφοδότηση δίνεται μπροστά σε όλους με αυτόν τον τόνο, δυσκολεύομαι να την αξιοποιήσω. Θα βοηθούσε να το συζητάμε πιο συγκεκριμένα». Δεν είναι αδύναμες φράσεις. Είναι σταθερές και ρυθμισμένες.

Πότε η CBT δεν αρκεί από μόνη της

Χρειάζεται και εδώ ρεαλισμός. Η CBT είναι πολύτιμη για να οργανώσεις τη σκέψη σου, να μειώσεις την αντιδραστικότητα και να επικοινωνήσεις καλύτερα. Δεν μπορεί όμως να αλλάξει από μόνη της μια προβληματική κουλτούρα ομάδας ή ένα σταθερά επιθετικό περιβάλλον χωρίς θεσμική υποστήριξη.

Αν υπάρχει επαναλαμβανόμενη απαξίωση, εκφοβιστική συμπεριφορά ή συνεχής απορρύθμιση της ομάδας, η ατομική σου ψυχραιμία είναι αναγκαία αλλά όχι επαρκής. Εκεί χρειάζεται καταγραφή, σαφή διαδικασία και, ανάλογα με το πλαίσιο, οργανωτική διαχείριση. Η ψυχολογική προσέγγιση δεν αντικαθιστά τη δομική ευθύνη.

Μικρές CBT φράσεις που βοηθούν τη στιγμή της έντασης

Όταν ανεβαίνει η ένταση, ο εγκέφαλος ψάχνει συντομεύσεις. Εκεί βοηθούν σύντομες εσωτερικές φράσεις: «μένω στα γεγονότα», «δεν χρειάζεται να απαντήσω αμέσως», «ο στόχος είναι η σαφήνεια, όχι η νίκη», «μπορώ να βάλω όριο χωρίς επίθεση». Μπορεί να ακούγονται απλές, αλλά λειτουργούν ως γέφυρα ανάμεσα στο συναίσθημα και τη συμπεριφορά.

Αν δεις ότι μια συγκεκριμένη επαγγελματική σχέση σε φορτίζει συστηματικά, αξίζει να το πάρεις σοβαρά. Όχι επειδή «δεν αντέχεις», αλλά επειδή η χρόνια ένταση αλλοιώνει την κρίση, τον ύπνο, την αυτοπεποίθηση και τελικά την ποιότητα της ζωής σου.

Η ουσία στο πώς να διαχειριστείς δύσκολα στελέχη με CBT δεν είναι να γίνεις ψυχρός ή να μάθεις επικοινωνιακά τεχνάσματα. Είναι να αποκτήσεις πιο καθαρή σκέψη, πιο σταθερή στάση και λιγότερη εσωτερική φθορά. Κάποιες συμπεριφορές θα αλλάξουν όταν τις αντιμετωπίσεις σωστά. Άλλες όχι. Αλλά κι εκεί, το να μπορείς να παραμένεις συγκροτημένος είναι ήδη μια βαθιά αλλαγή υπέρ σου.

Βιβλιογραφία

Beck, J. S. (2020). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (3rd ed.). Guilford Press.

Clark, D. A., & Beck, A. T. (2011). Cognitive therapy of anxiety disorders: Science and practice. Guilford Press.

Ellis, A. (2001). Overcoming destructive beliefs, feelings, and behaviors. Prometheus Books.

Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J. J., Sawyer, A. T., & Fang, A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427-440.