Οταν το άγχος μας δίνει φοβία

Το στρες συνήθως προκαλείται από έναν ή περισσότερους εξωτερικούς ψυχοπιεστικούς παράγοντες και υποτίθετε ότι είναι βραχείας διάρκειας (πχ αυτήν την εβδομάδα έχω πολλά να κάνω και είμαι στρεσαρισμένος για να τα προλάβω) και λειτουργεί κινητοποιητικά...

 

Ενώ το άγχος είναι συναίσθημα, είναι ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε μια κατάσταση ότι κάτι, κάπου, κάπως δεν θα έχει καλή κατάληξη, είναι ένας κίνδυνος που μας απειλεί.... είναι σαν ένα τούνελ αβεβαιότητας που στο βάθος βλέπουμε ότι ελλοχεύει το ολέθριο αποτέλεσμα. Είναι ενδιαφέρον και σημαντικό να γνωρίζετε ως επιστήμονες  του εαυτού σας ότι απειλές σωματικής βλάβης, σοβαρής ασθένειας, οικονομικής καταστροφής ή κοινωνικής απόρριψης έρχονται γρήγορα στο μυαλό ως τυπικές καταστάσεις που προκαλούν άγχος. Το ίδιο μπορεί να συμβεί αν μια απειλή (πραγματική ή φανταστική) αφορά την ασφάλεια, την υγεία ή την ψυχολογική κατάσταση οποιουδήποτε προσώπου που έχει ιδιαίτερη αξία εντός του νοητού προσωπικού μας χώρου (θα αναφερθούμε παρακάτω σε αυτό) . Ένα άτομο μπορεί να αρχίσει να αγχώνεται, αν αντιληφθεί ότι ο κίνδυνος αφορά μια προσωπική του αξία όπως είναι η ελευθερία, το αίσθημα δικαιοσύνης κλπ. Μάλιστα το άγχος που βιώνεται λόγω ψυχοκοινωνικών απειλών όπως ο κίνδυνος να υποστούμε αρνητική κριτική, ταπείνωση ή εγκατάλειψη έχει την ίδια ποιότητα με αυτό που βιώνουμε όταν απειλείται η σωματική μας υγεία. Και όχι μόνον αυτό... προκαλεί άγχος επίσης η προοπτική της απώλειας ενός σημαντικού αντικειμένου, έμψυχου ή άψυχου, όπως είναι η απώλεια περιουσίας και η απώλεια ενός αγαπητού προσώπου.

Ποια είναι τώρα η σχέση του άγχους με τον φόβο; Ειναι η εκλογίκευση του άγχους μέσω μιας σκέψης που μας κάνει να το συγκεκριμενοποιούμε σε μια επικείμενη βλάβη. Θα λέγαμε ότι ο φόβος, αυτός καθεαυτός, συνιστά μια νοητική διαδικασία ενώ το άγχος είναι μια αυτόματη συναισθηματική μας αντίδραση, το δυσάρεστο συναίσθημα που βιώνουμε υπό της επίδραση ψυχοπιεστικών εξωτερικών καταστάσεων. Τα δύο αυτά συνδέονται μέσω μιας ψυχολογικής διεργασίας που αφορά στο πως αντιλαμβανόμαστε, αναγνωρίζουμε και αναμένουμε ότι κάτι μοιραία απειλητικό θα μας συμβεί.

Συχνά αυτή η διαδικασία διέπεται από "εξωτερικευμένες δηλώσεις", "αυτό-δηλώσεις" και είναι κατά κάποιο τρόπο "πράγματα που λέμε στον εαυτό μας" αυθόρμητα, ως πρώτη αντίδραση, αυτόματα και ανακλαστικά όπως όταν κάποιος μας κτυπά στην επιγονατίδα και το πόδι ανυψώνεται αυτόματα, χωρίς προηγούμενη λογική επεξεργασία. Ως τέτοια, πιστεύουμε ότι είναι έγκυρα και αληθινά όπως ακριβώς ένα παιδί δέχεται αδιαμφισβήτητα την εγκυρότητα αυτών που του λέει ο παντοδύναμος (στα μάτια του) γονιός του. Κορυφές της Γνωσιακής-Συμπεριφορικής επιστήμης έχουν διατυπώσει ότι αυτό συμβαίνει, επειδή στην όλη διαδικασία της σκέψης και των συλλογισμών μας υπάρχει ένα ή περισσότερα σφάλματα. Σφάλματα στο τρόπο που επεξεργαζόμαστε τα δεδομένα της κάθε κατάστασης.

Το θέμα δηλαδή μιας επιτυχημένης διαχείρισης του άγχους μετατίθετε στο να βρούμε μια διαδικασία εντοπισμού των λαθών αυτών στο τρόπο σκέψης μας, στον αυθόρμητο τρόπο σκέψης μας καταρχήν, και κατά δεύτερον, στους συλλογισμούς που ακολουθούν αυτές τις πρώτες σκέψεις που μας προκαλεί μια αγχογόνα κατάσταση. Και φυσικά να τις αντικαταστήσουμε με περισσότερο ρεαλιστικές που ταιριάζουν στην πραγματικότητα. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία του 2015 από το The Economist, η πιθανότητα να πέσει το αεροπλάνο σας είναι περίπου μία στα 5,4 εκατομμύρια. Άλλες αναφορές δίνουν ακόμη καλύτερες πιθανότητες - ο David Ropeik, εκπαιδευτής στην επικοινωνία κινδύνου στην Σχολή Δημόσιας Υγείας του Χάρβαρντ, διαπίστωσε το 2006 ότι ο ετήσιος κίνδυνος θανάτου σε αεροπορικό δυστύχημα ήταν ένας στα 11 εκατομμύρια. Μια διασκεδαστική αλλά και χρήσιμη εφαρμογή υπολογισμού πιθανότητας με το χαρακτηριστικό όνομα "Am I Going Down" υπολογίζει την πιθανότητα μία στα 20 εκατομμύρια.

Θα σκεφθεί ο ανήσυχος αναγνώστης... Από που έρχονται αυτές οι δηλώσεις και γιατί και πως, αφού εγώ είμαι ένα επιτυχημένο άτομο και μάλιστα σε σε έναν τομέα που για να επιτύχεις θα πρέπει να αποδεδειγμένα να έχεις έναν ρεαλιστικό τρόπο σκέψης και δράσης;  Η απάντηση είναι ότι έρχονται απο τα "παλιά", όταν συγκεκριμένες  καταστάσεις μας έχουν μάθει να αντιδράμε ως έτσι, κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε και χωρίς να το θέλουμε.

Συμπληρώστε τα παρακάτω ερωτηματολόγια για να αποκτήσετε μια περισσότερη αυτογνωσία του εαυτού σας σε σχετικά θέματα. 

"Σχετικά με την εμφάνιση επιθετικής συμπεριφοράς"

"Σχετικά με το πόσο διεκδικητικός είστε"

"Σχετικά με το βαθμό της οικογενειακής λειτουργικότητας"

"Σχετικά με το επίπεδο ευεξίας σας"

"Πόσο ψυχικά ταλαιπωρημένος αισθάνεστε αυτή την εποχή"

 

 

Μπατάκης Μιχάλης

Ψυχολόγος Θετικής Κατεύθυνσης, BSc/MSc/Dip

Ψυχοθεραπευτής Γνωσιακής Συμπεριφορικής Θεραπείας

Συγγραφέας του βιβλίου «ΘΥΜΟΣ: Γίνε Επιστήμονας του Εαυτού σου»

Διεύθυνση Δημόσιας Υγείας, Μέλος του Εθνικού Συμβουλίου Αναδοχής-Υιοθεσίας